Mentionsy

Jak to możliwe, że tracimy hel na zawsze?

Czy wiecie, że Polska jako jedyna w Unii Europejskiej ma własny hel?

A dziś opowiemy Wam o tym, co ma wojna w Iranie do polskich zapasów helu, do sztucznej inteligencji, do produkcji czipów i funkcjonowania szpitali.

I tutaj sobie zanotowałam, jako punkt otwarciowy, what the hell.

Hell przez jedno l. To tak jak ten półwysep.

A przy okazji zniszczył tam linię pozyskiwania helu.

What the hell?

Co ten hel ma w ogóle wspólnego z nami?

Co właściwie z tym helem?

Problem polega na tym, że jest on znacznie bardziej potrzebny, niż nam się wydaje, no bo nasze pierwsze skojarzenie z helem dotyczy, okej, no powiedzmy sobie to szczerze, baloników, wiecie, tych takich urodzinowych albo jakichś innych, co tam się kupuje gdzieś w okolicach zoo, które uciekają dzieciom i lecą nie wiadomo gdzie.

Drugie skojarzenie to jest, że jak się nawdycha człowiek helu,

Natomiast to jest tak, że hel właściwie jest trochę produktem ubocznym, który jest też pozyskiwany podczas wydobycia gazu ziemnego, tego bardzo cennego wciąż niestety dla naszej gospodarki.

No i często jest tak, że przy tym wydobyciu jest po prostu uwalniany do atmosfery, jeżeli akurat ceny się tak kształtują, że jego producenci czy wydobywacze i przetwarzacze gazu uznają, że nie ma co się helem przejmować, że jest on nieopłacalny.

No to są takie dosyć nieoczywiste, zaskakujące kierunki z tych miejsc, które mają, jak się okazuje nagle, dla mnie przynajmniej, ogromne zapotrzebowanie właśnie na helu.

No tak, bo jak nie ma helu to tak.

Nie ma lotów w kosmos i nie ma czegoś, co w ogóle jest tutaj kluczowe w branży helowej, czyli diagnostyki za pomocą rezonansu magnetycznego, który jest absolutnie fundamentalny dla odrobinę choćby bardziej zaawansowanej medycyny współczesnej, czyli bez helu mamy katastrofę.

A jednym z naszych odkryć, powiem tak, no nie trzeba było jakoś specjalnie poszukiwać, prowadzić badań naukowych, żeby tego odkrycia wykonać, ale o tym nie wiedzieliśmy, że na tle tego helowego kryzysu rola Polski wygląda interesująco, dlatego że Polska jest jednym z sześciu producentów helu na świecie.

W tym, uwaga, jedynym producentem helu w Unii Europejskiej.

No dobra, hel jest pierwiastkiem jednym z najprostszych.

I wodór jest bardzo po lewej, hel jest bardzo po prawej.

No i rzeczywiście hel jest straszliwie niereaktywny.

Czyli tak naprawdę jak się spala gaz ziemny w momencie, kiedy nie chce się go już wydobywać, bo się to nie opłaca, to jednocześnie wypuszczany hel po prostu sobie ulatuje.

Nie da się zrobić normalnie lodu helowego.

Da się go zrobić dopiero, jak się ten hel podda ciśnieniu 25 atmosfer.

Prawie wszystko co nie jest wodorem we wszechświecie jest helem.

I co więcej helu będzie coraz więcej choć niespiesznie się to dzieje dlatego, że gwiazdy przypominam przetwarzają wodór na hel.

To jest zasługa tego, że następuje tam fuzja jądrowa i atomy wodoru się sklejają tworząc atomy helu.

Natomiast problem polega na tym, że na Ziemi hel jest bardzo, bardzo rzadkim pierwiastkiem.

Gdyby była reprezentatywna, to byśmy byli w jednej czwartej z helu, a nie jesteśmy.

Tu jeszcze warto dorzucić, że ogromna większość tego helu, który się znajduje we Wszechświecie, powstała w ciągu pierwszych trzech minut po Wielkim Wybuchu.

No i tak jak Piotrek wspominał, ta ciągła produkcja przez fuzję wodoru stale zwiększa ilość helu we wszechświecie.

What the hell.

Dodajmy tutaj jeszcze, że najczęstszym izotopem jest hel-4.

Jak kojarzycie, coś się mówi, że coś emituje promieniowanie alfa, to właśnie wypluwa z siebie cząstki będące jądrami helu.

No tak, czyli ten hel-4 ma jądro atomowe, które jest identyczne z cząstką alfa, ponieważ obie te struktury się składają dokładnie z dwóch protonów i dwóch neutronów.

I dzięki temu, tej budowie specyficznej, to jądro helu-4 jest niezwykle stabilne, ma też najwyższą znaną w przyrodzie energię wiązania.

No teraz przechodzimy do Ziemi, która jest tutaj problemem, bo jak już wspomniałem, na Ziemi tego helu jest bardzo mało.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iran, Polish Radio, Matthew Smith.

No i jak się rozpada uran, to emituje w sumie, w całym procesie rozpadania się 8 cząstek alfa, czyli 8 takich jąder helu.

Wedle szacunków, w litosferze Ziemi, czyli w skorupie i w górnym płaszczu, powstaje około 3000 ton helu rocznie.

Synteza jednego centymetra sześciennego helu z jednego grama uranu zajmie dziewięć milionów lat.

Czyli jeden centymetr sześcienny helu, żeby powstał z jednego grama uranu dziewięć milionów lat, bardzo to się powoli dzieje.

Natomiast jak wiecie już hel jest gazem i to w dodatku gazem, o czym jeszcze będziemy mówili, bardzo łatwo uciekającym ze wszelkich możliwych pułapek.

Jak i hel i one się gromadzą w tym samym miejscu.

To jest tak, że hel właściwie występuje tylko w towarzystwie gazu ziemnego.

Ten bardzo powolny proces powstawania helu z rozpadu radioaktywnego powoduje, że on bardzo powolutku w tych pułapkach się gromadzi i wtedy tam możemy po niego sięgać.

I tutaj warto zwrócić uwagę na to, że ten jego okres połowicznego rozpadu sięgający miliardów lat oraz to, że jeden centymetr sześcienny helu z jednego grama uranu powstaje w ciągu 9 milionów lat, no to to wszystko znaczy, że jest to z naszej perspektywy ludzkiej zasób całkowicie nieodnawialny, czyli innymi słowy,

Jak taki hel gdzieś nam uleci, a ulatuje bardzo chętnie, bo on ucieka w kosmos w momencie, kiedy jest uwalniany do atmosfery, to podejmuje tzw.

Natomiast hel, który jest chemicznie obojętny, on się nie wbudowuje w żaden związek, w związku z czym, no cóż, przepada nam bezpowrotnie.

I to, co by się wydawało dosyć oczywiste, to znaczy, ponieważ jednak w tej naszej atmosferze jest trochę tego helu jednak, to odzyskiwanie z atmosfery go byłoby być może zasadne.

Innymi słowy, hel

Co więcej, nie zatrzymuje się tu, tylko leci dalej i dołącza sobie do tych wszystkich innych helków dwudziestu kilku procent, które tworzą kosmos i tam jest mu dobrze i wcale nie chce być na Ziemi.

Jeszcze przyglądając się nieco fizyce helu, to jest obszar, w który ja nie będę za głęboko wdeptywał, bo nie ukrywam, że się na tym nie znam na tyle, żeby z czystym sumieniem móc o tym wszystkim mówić.

Natomiast warto powiedzieć, że ciekły hel istnieje w dwóch zupełnie różnych fazach, różnych postaciach, inne pierwiastki tak nie mają.

Mamy hel 1 i to jest taka normalna, bezbarwna ciecz, która występuje pomiędzy temperaturą 2,17 K a 4,2 K.

Natomiast poniżej tych 2,17 Kelwina mamy hel drugi, który zachowuje się w sposób zupełnie nieprzyzwoity, ponieważ jest nadciekły, czyli zanika w nim wszelka lepkość, co powoduje, że ma bardzo szczególne właściwości.

Jest ono milion razy wyższe w helu 2 niż w helu 1.

Troszeczkę co innego dzieje się w helu 2, troszeczkę co innego dzieje się w helu 1.

W każdym razie wchodzi tam zjawisko, które można powiedzieć, że to jest tak, że mamy w skali makroskopowej, no bo hel jest jak najbardziej, można go sobie, nie wiem, wziąć w ręce, nie polecam, ale jakby ktoś bardzo chciał i się uparł, to może.

Do tego nam dochodzi jeszcze to, że Hel-2 to jest mieszanina dwóch, można powiedzieć, składników, bo tam jest i Hel-1 i Hel-2, więc jednocześnie

Jest dziwnie i te niesamowite właściwości helu, a konkretnie jego nadciekłość ma niezwykle przydatne dla nas znaczenie, a mianowicie ten nadciekły hel jest niezwykle skutecznym chłodziwem wykorzystywanym chociażby w Wielkim Zderzaczu Hadronów, czyli LHC w Cernie w Genewie.

I dzięki temu właśnie ten hel utrzymuje magnesy w stanie nadprzewodzącym.

To CERN jest największym takim jednostkowym odbiorcą ciekłego helu na świecie.

Bez obecności nadciekłego helu większość tych urządzeń nie byłaby w stanie obecnie pracować.

Tu warto powiedzieć, że ten udział helu w chłodzeniu urządzeń w szpitalach ma naprawdę ogromne znaczenie, jeśli chodzi o dystrybucję tego gazu na świecie.

Tam zdaje się, jeszcze będziemy o tym dokładniej mówili, ale aż jedna czwarta, nawet do jednej trzeciej zapasów helu właśnie idzie na te cele.

No i do tego, żeby ten magnes był tak schłodzony potrzebny jest właśnie hel i normalny taki skaner potrzebuje tak 1500-2000 litrów ciekłego helu, jakby tyle potrzebuje, żeby mieć w sobie.

Podczas całego cyklu życiowego, można powiedzieć, cyklu działania takiego urządzenia, od jego instalacji do jego utylizacji, w sumie ono zużywa około 10 tysięcy litrów helu, dlatego że hel ma tendencję brzydką do uciekania.

Tak, o transporcie helu jeszcze będziemy mówili, tym jak go przechowywać.

Na świecie jest około 50 tysięcy skanerów MRI, czyli magnetycznego rezonansu i ogromna większość tych skanerów wykorzystuje właśnie hel do chłodzenia.

W sumie szacuje się, że służba zdrowia w związku z tym odpowiada za 30-30 kilka procent globalnego zużycia helu.

Opracowuje się takie systemy, które bardzo ograniczają to zużycie helu i na przykład są systemy, które mają bardzo taki ograniczony zamknięty układ, w którym nie uzupełnia się tego helu i wykorzystywanych jest tam zaledwie 7 litrów, więc no bardzo mało.

Raczej można się spodziewać, że pewnie z 20-30 lat, jeżeli rzeczywiście będziemy konsekwentnie się przenosili na te skanery niskohelowe czy tam wręcz bezhelowe.

I tak jak już wspominałam, przemysł półprzewodnikowy prawdopodobnie albo już dościga branżę medyczną, albo ją prześcigną, jeśli chodzi o helożerność.

I mamy tutaj Koreę Południową, Tajwan jak najbardziej i na przykład Korea Południowa aż 55% helu sprowadza z krajów Zatoki Perskiej, a Tajwan z tego samego regionu sprowadza niemal 70% swojego helu i w momencie, kiedy oni nie będą otrzymywali tego gazu, to produkcja półprzewodników może po prostu zwyczajnie

Do czego w ogóle jest potrzebny ten hel przy produkcji półprzewodników?

A jak już słyszeliście, hel ma bardzo szczególne właściwości chłodzące.

W związku z czym, jeżeli się usunie powietrze, tlen z okolicy i zastąpi się go helem, no to unika się rozmaitego uklejniania innych niepożądanych zjawisk.

Również przy trawieniu plazmowym, które też jest elementem produkcji, używa się helu jako takiego gazu, który umożliwia kontrolę gęstości plazmy.

No i również hel jest używany do wykrywania zresztą nie tylko tam nieszczelności, dlatego że przez to, że jest taki bardzo drobniusieńki i bardzo łatwo ucieka, to można wszelkie mikroszczeliny we wszystkich układach wykryć, puszczając tamtędy hel.

Powietrze się nie przeciśnie, hel się przeciśnie, więc jeżeli gdzieś się hel przyciska, to znaczy, że za jakiś czas powietrze też może, jak się taka szczelina powiększy, więc dzięki helowi można to wszystko wcześniej ustalić, także

To są tylko liźnięty temat tego, do czego się helu używa przy produkcji w tej skali nano, ale jest to bardzo ważny składnik.

I tu można sobie zadać oczywiście pytanie, no jeżeli nie ma helu, to może można skorzystać z czegoś innego, co by mogło go zastąpić w tych zastosowaniach.

Nie istnieje inny gaz, jeden, który mógłby zastąpić hel w powyższych procesach.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

A wyprodukowanie czegoś takiego bez udziału helu, w obecnej sytuacji, przy obecnej technologii, jest po prostu niemożliwe.

W związku z czym, jeżeli chcemy miniaturyzować, to hel nam będzie do tego niezbędny.

Hel będzie niezbędny i tak dalej i tak dalej.

Już pomijam to, że komputery, które pojawiają się na naszych biurkach, to również mają te wafle krzemowe i układy trawione właśnie z udziałem helu w ogromnym stopniu.

Ten wielki zderzacz nie podziałałby bez helu, o czym już mówiliśmy, natomiast warto pamiętać o tym, że na przykład pracujemy nad reaktorami termojądrowymi.

I surprise, surprise, one również wymagają chłodzenia ciekłym helem.

I to oczywiście bez ciekłego helu znowu nie da się zrobić.

Oczywiście hel jest potrzebny też do latania w kosmos i w kosmosie.

W obu tych przypadkach mieliśmy do czynienia z wyciekiem helu z układu napędowego, można powiedzieć, to znaczy dokładniej z układu

Hel służył do wypychania ze zbiorników paliwa.

I tu właśnie się zwiększa w zbiorniku ciśnienie helu.

Hel, ponieważ jest obojętny, więc tam z niczym nie wejdzie w złą reakcję, nic się nie zapali.

I on przepycha po prostu paliwo i utleniacz dalej przez przewody do silnika i w obu przypadkach i przy emisji Artemis i przy Starlinerze właśnie były wycieki helu i to był poważny problem.

Ja tutaj wtrącę, że w programie Apollo, czyli tym, który latał na Księżyc, rakieta Saturn V, ta wielka, potężna rakieta NASA potrzebowała aż 170 tysięcy metrów sześciennych helu przy absolutnie każdym starcie.

Także to pokazuje, jaka ta rola helu jest ważna przy lotach kosmicznych.

To również jest hel, tam wspominaliśmy m.in.

doprowadziło do tego, że te silniki później nie dały rady, no więc tu wszędzie hel się nisko kłania.

Na przykład misja teleskopu Herschela zakończyła się w 2013 roku, dokładnie w momencie, kiedy ten teleskop zużył cały swój zapas helu.

My tak gadamy o tym helu i gadamy, ale chcemy żebyście wiedzieli, że on naprawdę jest wszechobecny i nie tylko baloniki, znaczy baloniki też, ale właśnie światłowody.

Do produkcji światłowodów również się wykorzystuje hel, dlatego że to rozciągane włókno jest chłodzone, wzmacniane właśnie dzięki helowi.

Więc można powiedzieć, że właściwie chyba całe światłowody, jakie są wykorzystywane na świecie, gdzieś tam miały po drodze styczność z helem.

I na długie czasy, gdzie jest wykorzystywana mieszanka oddechowa o nazwie Heliox.

I to nie jest właśnie powietrze, tylko mieszanka oddechowa składająca się w 80% z helu.

Azot zostaje zastępiony helem i dzięki temu taki nurek unika narkozy azotowej, unika

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

Oddziały intensywnej terapii i tam, jeżeli ktoś jest podłączany z problemami oddechowymi do aparatu, który ma za niego oddychać, no to często są wykorzystywane w takich przypadkach mieszanki helowo-tlenowe.

Nie używamy skroplonego helu w tym przypadku, tylko tak mówię.

No i wreszcie, last but not least, hel do wszystkich tych głupotek.

Taki balon to jest tak 10, 14, 15 litrów helu, czyli takiego gazu, którego powstanie zajęło miliony lat, miliony, miliony lat.

My go sobie pompujemy do tych baloników, a co się z balonikami po tym dzieje, no to sami wiecie, po prostu je najczęściej opróżniamy, dziurę wimy i ten hel nam na zawsze ucieka.

I to jest ten moment, kiedy widać gołym okiem, jak bardzo ten hel jest zaniedbywany, niedoceniany.

W 2010 roku laureat Nagrody Nobla z fizyki Robert Coleman Richardson zaapelował o to, żeby nie marnotrawić helu i chodzi o to między innymi, a zwłaszcza o to, że ta cena helu jest zbyt niska, żeby użytkownicy czuli

W roku 2012 w piśmie Nature... Ja tylko dodam, przepraszam, że Richardson dostał tą nagrodę Nobla właśnie za odkrycie fazy nadciekłej helu 3.

Wiedział o czym mówi doskonale i w tym artykule w piśmie Nature zaproponowano, aby stworzyć międzynarodową agencję helową w analogii do Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.

Która by położyła łapę na tym zasobie, żeby jakoś regulowała zużycie helu.

I tutaj należy dołożyć jeszcze inne głosy, które mówią o tym, żeby położyć kres temu marnotrawstwu helu na baloniki i inne bzdurki latające.

Powiem tak, mogę sobie wyobrazić imprezę, podczas której nie ma balonów helowych i ludzie wciąż się dobrze bawią.

Co więcej, potrafię sobie wyobrazić świat, w którym nie ma balonów helowych i ludzie całkiem nieźle funkcjonują.

Słuchajcie, skąd ten hel mamy na Ziemi, to już wiecie, natomiast to zaczęło się miliony i miliardy lat temu, a kto go obecnie spod Ziemi wydłubuje, bo jak już wspomnieliśmy, hel jest właśnie pozyskiwany wraz z gazem ziemnym.

Rocznie produkuje się, można powiedzieć, czyli no właściwie się go nie produkuje, tylko pozyskuje, wydobywa na całym świecie około 190 milionów metrów sześciennych helu.

Rosja w tej chwili, jak wiecie, jest objęta sankcjami, oby jak najdłużej była, w związku z czym ten hel tamtejszy nie jest dostępny.

To jest tak, że hel się sam nie wydobędzie, trzeba tam przeprowadzić jeszcze rafinację, no bo to jest oddzielanie od tego gazu ziemnego.

To teraz może o tym, co się stało i co doprowadziło nas do tego momentu, że opowiadamy z wypikami na twarzy o helu.

I tutaj celem były urządzenia, instalacje firmy Qatar Energy, które natychmiast wstrzymały produkcję gazu ziemnego i wszystkich produktów z nim powiązanych, w tym helu.

W tej chwili szacuje się, że w wyniku tego ataku niedobór helu na świecie to będzie około 15%.

Ubyło nam 30% mniej więcej produkcji helu, natomiast mieliśmy jakieś 15% nadwyżki przed tym atakiem, czyli 15 minus 15, znaczy przepraszam, 30 minus 15 to jest 15, czyli mamy taki mniej więcej niedobór.

Dodatkowo jeszcze na Bliskim Wschodzie utknęły kontenery służące do transportu helu.

Nikt nie wie tak naprawdę, co się dzieje, w związku z czym szalenie trudno jest tutaj oczekiwać jakiejkolwiek stabilności, a hel nie jest takim produktem, który poczeka sobie.

Co gorsze, jeśli chodzi o złoża helu, no to one są rozmieszczone tak, że to jest ewidentnie niekorzystne z dzisiejszego geopolitycznego punktu widzenia.

Z bombardowaniem, z ostrzeliwaniem atakami dronowymi ze strony Iranu, ale również z powodu blokady cieśniny Ormus i tam również stoją, czekają transporty i gazu ziemnego i helu, które również nie będą stały wiecznie.

Co gorsza, dopiero dziś widzimy, jak bardzo lekkomyślnie był ten hel traktowany, bo tak jak już wspominaliśmy, jak nie opłacało się wydobywać gazu ziemnego, no to spalano go, zamiast inwestować chociażby w odzyskiwanie helu, a hel sobie po prostu gdzieś leciał

W związku z czym, no tutaj wszystko pokazuje jak bardzo ta sytuacja jest skomplikowana i właściwie jeden punkt na globie jest w stanie w dużym stopniu sparaliżować ten cały łańcuch dostaw związany z helem

Otóż Stany Zjednoczone w 1917 roku odkryły złoża helu na swoich polach gazowych w Teksasie i zaczęły wydobywać ten hel i go oddzielać.

Postanowiono pozyskiwać ten hel właśnie na cele sterowcowe, natomiast

No skończyła się wojna, nadal wydobywano, nie było za bardzo pomysłu co z tym robić, no ale generalnie w 25 roku kongres ogłosił hel krytycznym surowcem takim wojennym, zakazał jego eksportu.

I wtedy USA miały w ogóle właściwie monopol na produkcję helu.

Odkryły coś, co się nazywało Bush Dome w Teksasie, taką podziemną kopułę o bardzo dużej pojemności i zaczęto wpompowywać tam hel pozyskiwany z różnych miejsc po to, żeby utworzyć narodową rezerwę helową.

I w ogóle słynny Hindenburg sterowiec był zaprojektowany do latania na helu.

Natomiast helu nie było, ponieważ Stany Zjednoczone go nie eksportowały, w związku z czym latał na wodorze.

Słuchaj, ale to co mówisz to napawa mnie optymizmem, bo to znaczy, że Stany Zjednoczone mają spore zapasy helu i świat nie stoi na próbie zagłady z powodu braku helu.

Problem polega na tym, że tylko fizycznie, dlatego że rzeczywiście tego helu zgromadzono tam bardzo dużo.

I to było jeszcze aż do lat 70-tych, nie chcę skłamać, tam bardzo intensywnie ten hel pompowano, gromadzono i tak dalej.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

To było Helium Privatization Act z 96 roku, podpisane przez Clintona.

What the hell?

Trzeba to było zrobić tak, żeby nie rozwalić rynku, dlatego że jeżeli by ten hel sprzedano jakoś nagle, no to cały rynek by się straszliwie zachwiał.

W 2024 roku to całe złoże, ten cały narodowy zapas helu w firmie niemieckiej de facto Messer za 460 milionów dolarów.

Oni kupili ten Bushdome, tam pole, z którego pozyskiwano również gaz, ten helowy i jeszcze gazociąg i całe tam aktywa i tak dalej.

Nie ma już żadnego zapasu, to znaczy cały ten zapas, jedyny taki duży, który istniał na świecie i mógł jakoś buforować te ceny helu i zapewniać jaki taki komfort i bezpieczeństwo jest w prywatnych rękach.

Tak jest, więc po tym naprawdę świetnym ruchu i zgromadzeniu tych zapasów helu później stwierdzono, że ohoho, 460 milionów dolarów, kupimy sobie za to frytki i chipsy i właśnie sobie kupili i teraz jest sytuacja jaka jest.

Wjeżdża Polska i jej złoża gazu ziemnego, z których pozyskuje hel.

Nie są wielkie, ale są istotne, bo jesteśmy jedynym eksporterem helu w Unii Europejskiej.

Co w sytuacji tej, że Rosja jest objęta ebargiem i jej złoża helu.

Polska wytwarza około 2,5 do 3 milionów metrów sześciennych helu oczyszczonego rocznie.

Faktycznie cały ten hel z naszego kraju trafia na eksport do Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii, do Czech, Austrii, Ukrainy i głównie na naszym helu opierają swoje działanie

Tak, natomiast dlaczego w ogóle u nas ten hel nagle się pojawia?

To znaczy, oczywiście złoża helu są też w innych miejscach, natomiast tak się składa, że ten polski gaz ziemny ma wyższą zawartość helu niż w większości miejsc i to jest mniej więcej

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

Co łączy polskie złoża helu z AI, Iranem i Zderzaczem Hadronów?.

Natomiast dobrą wiadomością, bo tam gdzie jest zaazotowany gaz, to najczęściej jest też zachelowany mocno.

Mamy 18 udokumentowanych złóż helu i to jest Wielkopolska, Zachodniopomorskie, Dolnośląskie.

Powiem tak, w tej chwili to co mamy to jest zasób na kilkadziesiąt lat, jeżeli będziemy utrzymywali obecną skalę, czyli szału nie ma, ale jak widać w takiej trudnej sytuacji, kiedy wypada nam najpierw jeden, bo Rosja, potem drugi, bo Katar, wielki producent, to zaczyna się liczyć naprawdę każdy atom helu.

I w toku tego odazotowania właśnie zaczęto pozyskiwać hel w tej właśnie instalacji i od momentu uruchomienia uzyskano go aż 90 milionów metrów sześciennych.

Wdrożyli taką membranową instalację odzyskiwania helu, która pomagała koncentrować ten hel.

No taka technologia bardzo innowacyjna i, że tak powiem, zwiększająca sensowność tego działania w tych naszych warunkach, gdzie tego helu nie jest jakoś strasznie dużo.

No są inne też złoża helu, na przykład w 2016 roku w Tanzanii odkryto duże złoże.

To co w tej chwili jest bardzo rozwijane to jest odzysk helu w przemyśle, to znaczy zapobiega się ucieczce helu, odzyskuje się go, robi się formę recyklingu, to jest coś co na pewno będzie w najbliższych latach bardzo istotne.

Jeszcze jedno pytanie się tutaj pojawia, to znaczy czy to jest właśnie moment takiego otrzeźwienia, w którym świat zacznie traktować hel jako zasób strategiczny, chociażby tak na takiej zasadzie jak zaczął traktować ropę po roku 1973.

Jeśli chodzi o zasoby helu, które jak się okazało i jak tutaj też wykazaliśmy, mamy nadzieję w tym naszym podcaście, są niezwykle ważne dla funkcjonowania naszego świata, dla funkcjonowania tych technologii, do których jesteśmy przyzwyczajeni, od których w dużym stopniu obecnie zależymy.

Otóż to i tutaj ten balonik helowy, który po prostu ulatuje sobie gdzieś przestrzeń i wypuszcza ten hel, to jest taka trochę metafora tego, co my jako ludzkość robimy z gazem, który powstawał przez miliony lat właśnie w skorupie ziemskiej, a tymczasem my go po prostu w ciągu minut czy godzin tracimy i po prostu wypuszczamy.