Mentionsy Mentionsy
Literatura ze środka Europy
Literatura ze środka Europy

463. Egon Naganowski 🇵🇱 PODRÓŻ BEZ KOŃCA. O TWÓRCZOŚCI ROBERTA MUSILA (1980)

05.10.2025 ·27 min 18 s

Polecam Państwu dzisiaj wybitną książkę Egona Naganowskiego. Dla potencjalnych czytelników Musila - jazda obowiązkowa. (00:25) Rodzaj wstępu (04:05) Struktura książki (07:30) Wątki autobiograficzne (11:40) Musil jako człowiek (18:50) Rodzaj podsumowania Poniekąd powiązane: 312. Hermann Broch 🇦🇹 ŚMIERĆ WERGILEGO (1945)189. Hermann Broch 🇦🇹 LUNATYCY (1930)424. Egon Naganowski 🇵🇱 TELEMACH W LABIRYNCIE ŚWIATA. O TWÓRCZOŚCI JAMESA JOYCE'A (1962) 183. Robert Musil 🇦🇹 TRZY KOBIETY (1924) 314. James Joyce 🇮🇪 ULISSES (1922) 352. Italo Svevo 🇮🇹 ZENO COSINI (1923) Mentioned in this episode:🎼W odcinku wykorzystalem muzykę zespołu Longital. Intro: Tvoje vojská Outro: Bez práce a bez slov Jana i Daniel ❤️❤️❤️ DZIĘKUJĘ!

Jak one jakoś nie wybrzmiały mi mocno, a kiedy do nich wróciłem już po Człowieku bez właściwości, no to wtedy zrozumiem, dlaczego one są na przykład tak istotne. To niby oczywiste, ale zwracam tylko Państwu na to uwagę. Da się natomiast oczywiście podróż bez końca czytać bez Człowieka bez właściwości. Będziemy mieć wtedy takie ogólne zrozumienie, trochę pokazanie, o czym to jest, no ale oczywiście to nie będzie pełne zrozumienie i nie będzie pełne odczytanie tej podróży bez końca. Muzil, którego pokazuje Naganowski, jest dla mnie postacią fascynującą. Jest dla mnie postacią fascynującą dlatego, że pokazuje to też Naganowski, właściwie taką tezę stawia, że trochę jak Joyce, całe życie przygotowywał się do Finneganów trenu.

Tymczasem te rzeczy pojawiły Później pojawiły się w Człowieku bez właściwości, ale są one elementem oglądu świata Musila. Są one elementem jego refleksji na temat rzeczywistości dookoła. A jest to refleksja bardzo specyficzna. Muzil urodzony w Czechach, wykształcony techniczno-matematycznie, służący w wojsku, osobowość bardzo poukładana, zaczyna pisać. Na początku nosi sukces, bardzo duży, z powieścią niepokoje wychowanka Torlesa. Powieścią, której nie znam jeszcze, którą pewnie poznam, ale do której specjalnie mnie nie ciągnie, ale powieścią, która eksploruje wątki momentami nawet sadystyczne, wątki mrocznej erotyki wśród dorastających chłopaków, wątki przemocowe i to są rzeczy, które przez całą twórczość będą się pojawiać.

Rzeczy, które wydawały się, że są wytworem wyobraźni tylko i wyłącznie, no do pewnego stopnia. No i Naganowski to bardzo wyraźnie pokazuje. Ale tym, co zaskoczyło mnie chyba najbardziej w tej biografii, to jest pokazanie Musila jako człowieka, który z jednej strony bardzo wysoko się cenił, a z drugiej strony był potwornie, potwornie zakompleksiony. Wręcz zawistny. Krytykował wszystkich dookoła. Wszystkich największych. czekał na wyrazy uznania. Nie doczekał się ich, albo inaczej, doczekał się ich zaraz po swoim debiucie, czyli po niepokojach wychowanka Torlesa.

Tam jednak, gdzie chodzi o pojęcie powieści, która dopiero ma powstać, kryteria oceny dzieła dadzą się wywieźć tylko z niego samego. W tym sensie książka Muzila jest może punktem zwrotnym powieści w ogóle. I kto wie, czy nie stanie się dla nas tym, czym jest cykl Prusta dla Francuzów. To było kilka opinii z takich uznanych gazet. Muzil z jednej strony cieszył się, natomiast nie przekładało się to w żaden sposób na jakikolwiek sukces finansowy. Powieść nie była kupowana. On żył w biedzie. Był trochę pracoholikiem.

Pracował non-stop nad tymi wersjami. Zwodził wydawców. Był takim autorem, którego się nie znosi w wydawnictwach. Nie dotrzymywał terminów, cały czas poprawiał, zmieniał. No, stworzył arcydzieło, ale płacili za to ci, którzy mieli to wydawać. No a sukcesu nie było. Był sukces krytyczno-literacki. Ogólny zachwyt nad tą powieścią. Zachwyt, który zresztą też Musil jakoś dyskredytował trochę. On się z tego trochę prześmiewał, ale tak raczej z tych ludzi, którzy się tym zachwycali. Zresztą tutaj też Naganowski pokazuje, że on krytykował ludzi, którzy się tym zachwycają. Żałował, że nie ma osób, które przeczytały, zrozumiały i które chciałyby z nim wejść w jakiś spór.

Ewidentnie była to osobowość rozbita i łaknąca jakieś formy uznania ze strony wszystkich, no tymczasem to uznanie jakoś docierało, ale inaczej niż Muzil sobie życzył. No i była to osobowość chyba zawistna. To był człowiek, który w 1913 roku anonimowo napisał tekst do gazety na temat swojej własnej twórczości. To był człowiek, który innym recenzentom pisał fragmenty, które chciał, żeby wybrzmiały. Egon Naganowski opisuje to tak. Dlatego już w roku 1913 anonimowo wydrukował w czasopiśmie Der Lose Vogel sążnisty esej poświęcony własnym książkom, a w 1913 roku obrabiał w listach Lesza, aby nareszcie zabrał się do przyrzeczonej monografii o jego twórczości.

Ależ miał się dokładnie kierować wskazikami Muzila i m.in. udowodnić, czym człowiek bez właściwości góruje nad dziełami Tomasza Manna, Prusta i Joyce'a, z którymi go wciąż porównywano i zestawiano. Powieść naszej generacji Tomasz Mann, Joyce, Prust, pisał Muzil 15 marca, stanęła ogólnie rzecz biorąc przed trudnością polegającą na tym, że naiwność dawnej narracji nie odpowiada już dzisiejszemu rozwojowi inteligencji. Czarodziejską górę uważam pod tym względem za zupełnie chybioną próbę. W swoich intelektualnych partiach przypomina ona żołądek rekina. Proust i Joyce, na ile ich poznałem, po prostu poddają się tendencjom rozkładu przez skojarzeniowy styl o zacierających się konturach.

W porównaniu z nimi należałoby moją próbę określić raczej jako konstruktywną i syntetyczną. No właśnie. To było na temat twórczości, natomiast Muzil rzutował to także na osoby, także na pisarzy. Naganowski podkreśla, że Muzil, można byłoby powiedzieć, zraził do siebie, czy usiłował zrazić do siebie kogo tylko mógł. Franza Werfla sportretował człowieku bez właściwości jako Feuermala, takiego pisarza. No, prześmiewa go. Józef Roth? No cóż, Józef Roth pisał według Muzila najwyżej poprawną, szkolną Niemczyzną.

Herman Hesse? No cóż, dobrze mu się powodziło w Szwajcarii, miał dom, wygodnie żył. No nie. Natomiast najbardziej Musilowi podpadł Tomasz Mann. Na potrzeby opisywania Manna stworzył wręcz osobne słowo, osobną kategorię. Musil wyróżniał pisarzy wielkich i wielkopisarzy. No i Mann był wielkopisarzem, pisarzem zadufanym, pisarzem, który był doceniany, który niezależnie od tego, co pisał, to nikt tego nie czytał, ale wszyscy go fetowali. Do tego stopnia był Muzil niechętny Mannowi, że kiedy w 1941 roku prowadzona była akcja ściągnięcia Muzila do Stanów Zjednoczonych.

Akcja, w którą zaangażowany był Herman Broch, Albert Einstein, także Tomasz Mann. No to Muzil mówił, że nie wierzy, żeby Mann cokolwiek dla niego chciał zrobić. Mimo, że Mann dawał mu pieniądze i w ogóle ci pisarze pod koniec jego życia, kiedy Muzil naprawdę był biedny, bo ta Szwajcaria, do której wyemigrował, no nie przyjęła go tak, jak sobie życzył. Żył w biedzie. Ludzie mu pomagali, żeby mógł pisać, dawali mu pieniądze. Cały czas było to wypierane. Cały czas była jakaś zadra, że oni są docenieni, a nie ja, że o nich się mówi, a nie o mnie. niesamowita historia, bo to trochę taka historia pokazująca, że można być wielkim pisarzem, naprawdę wielkim, a jednocześnie można też być, no, momentami zwyczajnym dupkiem, bo nie da się tej postawy inaczej opisać, no, Musil się zachował jak dupek, ale takie też bywa życie.

Polecam Państwu książkę Egona Meganowskiego bardzo mocno. Niezależnie od tego, jak bardzo bliska jest Państwu twórczość Roberta Musila, to jest to przykład kapitalnej monografii. Z jednej strony biografii, a z drugiej strony... pogłębionej monografii, pogłębionej co do wątków, pogłębionej co do tematów, toposów. Kapitalnie, kapitalnie to jest zrobione. Czyta się to znakomicie, tak jak znakomicie czytało się Telemacha w Labiryncie Świata. Tak samo Podróż bez końca czyta się znakomicie. Ja się tej książki obawiałem, bo nie znałem jeszcze twórczości Muzila, bo wydawało mi się, że to może być trochę mnie przerastać.

Nie, nie. To jest świetna rzecz. Bardzo Państwu polecam. Życzyłbym sobie, żeby tego typu monografii, tego typu biografii ukazywało się więcej, żeby to było znacząco pogłębione. Tak jak tutaj to jest zrobione. Robert Musil oczywiście będzie u mnie powracał i będzie powracał także dzięki książce Egonu Naganowskiego, który też pokazał mi pewne tropy, które gdzieś mnie w tej twórczości zainteresowały, więc na pewno Robert Musil u mnie powróci. A podróż bez końca... Znakomita książka, też ją Państwu polecam do kupienia, czasami za kwotę jednocyfrową.

Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.