"Lekcja anatomii doktora Tulpa" pędzla mistrza Rembrandta

Dzień dobry. Tradycyjnie w poniedziałek w Przedpołudniowej Trójce wita Państwa Jarosław Jaryjaworski. Dzisiaj zabiorę Państwa w bardzo specyficzne miejsce w historii, gdzie splatają się dzieje medycyny, bakteriologii i sztuki. W rolach głównych wystąpią siedemnastowieczny medyk z Amsterdamu dr Nicolaes Tulp, Rembrandt van Rijn, pewien martwy skazaniec oraz holenderski handlarz Suknem, a także rodzące kobiety i wielkopolski Wolsztyn. Straszna mieszanka, prawda? Ale zaraz to wszystko odmieszam. Obraz, który pokazuje, dlaczego XVII-wieczną Holandię opanowała zatrważająca epidemia śmierci kobiet w czasie i niedługo po porodzie.

Prowadzi ją ceniony i poważany doktor Nicolaes Tulp, późniejszy burmistrz Amsterdamu. Sprawnym cięciem nożyc otwiera przedramię leżących na stole zwłok mężczyzny i prezentuje obserwującym go lekarzom mięśnie i ścięgna. Tulp był oficjalnym anatomem miasta Amsterdam i jako taki miał prawo do prowadzenia publicznych sekcji. Odbywały się one tylko raz w roku, a wykorzystane w nich ciało musiało należeć do straconego tego samego dnia przestępcy. Znamy nawet jego nazwisko. Znamy, bo ta sekcja odbyła się naprawdę prawdopodobnie 31 stycznia 1632 roku na zwłokach powieszonego za według jednych źródeł kradzież płaszcza, według innych za rozbój z użyciem broni Arisa Quinta vel Adriana Adrianszona.

Mam nadzieję, że chodziło jednak o rozbój, bo wieszanie za płaszcz to jednak pewna przesada. Rembrandt arcymistrzowsko zbudował scenę tego Theatrum Anatomicum. Stworzył dramaturgię, zróżnicował postaci Tulpa i pięciu lekarzy. Dwóch u góry ktoś domalował po śmierci artysty. Drastycznie oddał też trupią bladość zwłok na stole sekcyjnym. No tak, ale jak mówiłem, ta scena nie mogła tak wyglądać. Ktoś na takim stanowisku jak Tulp nigdy nie brał sprzętów chirurgicznych do rąk. Miał od tego ludzi. Nie były to też scenki kameralne. Lekcje anatomiczne były wtedy wydarzeniem towarzyskim, mającym charakter spektaklu teatralnego. Przychodzili tam studenci medycyny, ale i tłumy ludzi, którzy, uwaga, kupowali bilety na ten, pardon, show.

No dobrze, ale co ma doktor Tulp do śmierci kobiet podczas porodu? Mniej więcej w tym samym czasie, gdy w Holandii dynamicznie rozwijała się medycyna, kobiety zaczęły masowo umierać podczas porodu lub po nim. To dzieło się oczywiście od wieków, ale tym razem przybrało rozmiary epidemii. Obraz Rembrandta mimowolnie wyjaśnia dlaczego. Beata Lejman w znakomitej biografii Rembrandt. Anatomia sukcesu ujawnia szokującą przyczynę tej epidemii. Trudno w to uwierzyć, ale powodem był właśnie rozwój medycyny. Rozwój medycyny spowodował, że Holendrzy zaczęli odrzucać tradycyjne, istniejące od wieków metody porodu. Przestano wzywać tzw. baby akuszerki, które może nie wyglądały zbyt dobrze, ale za to wiedziały, jak poród winien przebiegać, by kobieta i dziecko przeżyli.

W miejsce akuszerek weszli uczeni lekarze. I teraz uwaga. Wielu z nich ruszało do porodu wprost od chorych pacjentów lub od zwłok, które kroili. Dokładnie jak Nicolaes Tulp na obrazie Rembrandta. Medycyna nie zdawała sobie wówczas sprawy z istnienia małych stworków, które dzisiaj znamy jako bakterie. Medycy nie mieli też w zwyczaju myć rąk przed przyjmowaniem porodu i bezwiednie przenosili bakterie na rodzące kobiety. Na tragedię nie trzeba było długo czekać. Istnienie bakterii odkryto 54 lata po powstaniu lekcji anatomii doktora Tulpa. Dokonał tego Holender Antonin van Leeuwenhoek. Co ciekawe, nie był on lekarzem, nie miał nawet żadnego wykształcenia uniwersyteckiego. Był handlarzem suknem, zafascynowanym nauką.