Mentionsy Mentionsy
TOK FM Select
TOK FM Select

"To trzeba zaplanować. To się nie stanie samo". Jak odciąć się od ekranów?

06.01.2026 ·36 min 7 s

Jak zmienić swoje nawyki? Jakie są kluczowe elementy przygotowania do zmiany przyzwyczajeń? Dlaczego tak ciężko uwolnić się od social mediów? "Media społecznościowe skonstruowane są w taki sposób, że bardzo precyzyjnie mierzą w słabość układu nagrody" - mówi dr hab. Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Skandal. Afera. Checa. Horrendum. W trzecim sezonie podcastu lub czasopisma rozmawiamy o rozmaitych kontrowersyjnych wydarzeniach z przeszłości. Pojawi się Edyta Górniak, Jerzy Urban, Leszek Miller, masa osób się pojawi. Lub czasopisma. Trzeci sezon podcastu lub czasopisma w Spotify, Apple Podcasts i na YouTubie. TOK FM. Na każdy temat. Z każdej strony. Jest 6 stycznia. Audycja świąteczna. Ja nazywam się Adam Ozga, a naprzeciwko mnie jest doktor habilitowana Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zgadza się wszystko? Zgadza się. Dzień dobry i dziękuję za zaproszenie. To jest audycja świąteczna, druga jaką mam przyjemność z Państwem, naszymi słuchaczami i słuchaczkami spędzić.

1 stycznia rozmawiałem z Magdaleną Bigaj z Fundacji Instytut Cyfrowego Obywatelstwa. Rozmawialiśmy o próbach mniej, bardziej skutecznych, obiecywanych sobie odcięcia się od ekranów. 1 stycznia to był dobry moment na składanie sobie pewnych postanowień. Dobry albo modny moment na składanie sobie pewnych postanowień. Mamy 6 stycznia i dlaczego to się okazało właściwie Modny moment, a niekoniecznie dobry. I dlaczego niewiele nam z tych obietnic, które sobie składaliśmy wokół uzależnienia od wszelkich cyfrowych atrakcji, tak niewiele z nich zostało? Deklarować można sobie bardzo wiele. Sobie samemu i sobie nawzajem.

Ale prawdziwy test przychodzi wtedy, kiedy musimy się zmierzyć ze zmianą. Zmiana behawioralna, czyli zmiana zachowania, bo o tym tutaj mówimy, nigdy nie jest rzeczą łatwą. Jeżeli ktoś podchodzi do perspektyw zmian w swoim życiu w taki sposób, że to będzie lekkie, łatwe i przyjemne i na pewno mi się uda na zaciśniętych zębach, dlatego że tak bardzo mi zależało w momencie, kiedy sobie to obiecywałam czy obiecywałem. To się myli i kończy w takim miejscu, w którym 6 stycznia okazuje się dużo bardziej rozczarowujący, niż można się było tego spodziewać. A to jest trudne z definicji, czy szczególnie trudne wobec tego wyzwania, jakim są ekrany? Mi się udało w życiu jedno postanowienie noworoczne spełnić.

To było odstawienie jedzenia mięsa, ale tylko dlatego, że zmniejszałem tę dawkę na przestrzeni poprzedniego roku i to już sobie po prostu odpuściłem, bo się zorientowałem, że już i tak nie jem. Tak, jest tak dokładnie jak Pan powiedział. Zmiana z definicji jest trudna. Ta dotycząca ekranów i cyfrowych technologii pewnie jeszcze bardziej niż inne rodzaje zmian. Dlatego, że zachowania związane z użytkowaniem smartfonów i komputerów są tak powszechne w naszym życiu. Zacznijmy może od tego dlaczego to jest trudne. Jest trudne dlatego, że wymaga faktycznej, na biologicznym poziomie przebudowy naszego układu nerwowego, naszego mózgu. Mózg jest organem, o którym przywykliśmy myśleć trochę tak, jak o innych organach w naszym ciele, o sercu, o płucach, o jelitach.

Żeby skutecznie zmienić nawyk, w szczególności taki, który jest bardzo dobrze zakorzeniony i który wykonujemy często, musimy mieć odpowiedni plan. Pierwszą rzeczą jest odpowiednie zaprojektowanie środowiska bytowego naszego, czyli naszego otoczenia, naszych interakcji. To trzeba zaplanować. To się nie stanie samo. Jeżeli nie będziemy mieli dobrego planu, I dobrego obramowania środowiskowego tego, co chcemy zrobić, to skończymy tak, że będziemy jechać na automacie i robić dokładnie to, co robiliśmy do tej pory. Drugą rzeczą, która jest absolutnie wymagana, jest to, żeby mieć plan B. To znaczy wiedzieć, co robię w momencie, kiedy mi się nie uda. Kiedy się poślizgnę, kiedy popełnię błąd i nie wiem... Zamiast, dajmy na to, że obiecywałam sobie, że będę używać social mediów mniej, a pochłonęło mnie to i zamiast 30 minut spędziłam na tym 2 godziny.

Muszę mieć bardzo wyraźny plan, co ja w takiej sytuacji zrobię, jak się z takiej pomyłki otrząsnę, jak się z niej podniosę, żeby iść dalej prosto w tym kierunku, który sobie najpierw założyłam. No i trzecia rzecz, system społeczny. Nie ma takich czynników na świecie, które bardziej wpływają na kształtowanie naszego zachowania, zarówno tego w interakcjach z technologiami, jak i każdego innego, niż czynniki społeczne. To są bardzo silne motywatory i jeżeli odpowiednio zaprojektujemy środowisko społeczne, o czym możemy za chwilę porozmawiać, to jesteśmy w dużo lepszej pozycji, żeby zmierzyć się ze zmianą niechcianego nawyku już na samym początku. My się umówiliśmy na rozmowę o ekranach, o smartfonach, ale ja mam w głowie teraz szereg innych uzależnień i to chyba w każdym wypadku wygląda tak samo.

Są różnice indywidualne, natomiast będzie to angażować dokładnie te same obszary w mózgu. I co jest super istotne, technologie cyfrowe, w szczególności media społecznościowe, skonstruowane są w taki sposób, Bardzo precyzyjnie mierzą w słabość układu nagrody względem potencjału na jego rozregulowanie, jaką jest fakt, że jeżeli nagroda jest silna, a jednocześnie bardzo łatwo osiągalna, widać alkohol, o którym pan wcześniej wspomniał, oraz media społecznościowe, to jest się bardzo łatwo od tego uzależnić. Doktor Alicja Puścian, doktor habilitowana, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego, jest gościnią świątecznej audycji TOK FM.

Ja nazywam się Adam Ozga. Wracamy za moment. TOK FM. Na każdy temat. Z każdej strony. Audycja świąteczna w TOK FM. 6 stycznia. Ada Mozga naprzeciwko mnie wciąż. Doktor habilitowana Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przed chwilą rozmawialiśmy o tych nagrodach, jakie dają nam ekrany, media społecznościowe. Czy to znaczy, w kontekście też tego, o czym rozmawialiśmy przed chwilą, potencjału uzależnienia, że od mediów społecznościowych jest się szczególnie trudno uwolnić, czy niekoniecznie?

Tak, jest się od nich bardzo ciężko uwolnić, dlatego że media społecznościowe To media i społecznościowe. To znaczy, że angażują dwie bardzo, bardzo ważne sfery z punktu widzenia funkcjonowania człowieka, czy w ogóle szerzej mówiąc ssaków społecznych. Sferę, w której mamy do czynienia Z czymś, co bardzo szybko się zmienia. Każda nowość, prawda, to co jest reprezentowane w mediach, to są nowości tak naprawdę. Informacje o tym, o tamtym, to się zdarzyło, tamto się zdarzyło, to się zmieniło. Nowość ma to do siebie, że bardzo silnie angażuje wcześniej przez nas wspominany układ nagrody, czyli powtórzę jeszcze raz dla tych, którzy włączyli się teraz. Taki zestaw obszarów w mózgu, czy też połączeń pomiędzy różnymi obszarami mózgu, które generują w nas odczuwanie przyjemności.

Tak mi się wydaje. To znaczy, że od kilkunastu lat, pewnie z rosnącą intensywnością, bo też ten świat się zmieniał, pobudzam ten układ nagrody w moim mózgu. Co się dzieje z mózgiem, który ma ciągle pobudzany ten układ nagrody? To pytanie, które Pan postawił, myślę, że jest kluczowe dla zrozumienia, czym jest uzależnienie od mediów społecznościowych, które, notabene, według różnych badań, występuje już w tej chwili od 20 do 30% aktywnych użytkowników cyfryzacji. Jeżeli układ nagrody aktywowany jest cały czas, w bardzo intensywny sposób, to następuje coś, co nazywamy habituacją, czyli takim przyzwyczajaniem się układu nagrody do intensywnych bodźców.

Ja dostałem w zaleceniach od pediatry zero ekranów do drugiego roku życia, ale to w takim razie jest tylko i wyłącznie umowne. Na pewno czym później, tym lepiej. Na pewno czym później, tym lepiej. To wiemy na pewno. Na pewno to Kopernik nie żyje, ale wszelkie dane, tak powinnam to ująć, które mamy do tej pory, zakumulowane na ten temat, wskazują, że czym dłużej dzieci powstrzymają się od mediów społecznościowych i od takiego bardzo intensywnego zaangażowania w media cyfrowe, tym lepiej dla nich. Dla ich rozwoju poznawczego właśnie tych głębokich zdolności i umiejętności poznawczych. Są na świecie kraje, które i do ósmego roku życia promują to, żeby nie używać w ogóle smartfonów.

Doktor habilitowana Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego, jest gościnią audycji świątecznej w TOK FM. Wracamy za chwilę. TOK FM. Na każdy temat, z każdej strony. 6 stycznia audycja świąteczna w TOK FM. Ja nazywam się Adam Ozga. Jest z nami wciąż doktor habilitowana Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Dzień dobry raz jeszcze. Dzień dobry. Wspomniała Pani kraje, które wprowadzają ograniczenia dotyczące korzystania ze świata cyfrowego, również autorytarne, jak Chiny.

To dodatkowo jest to wysłanie bardzo jasnego sygnału do osób dorosłych o tym, że nieodpowiedzialne i zbyt wczesne korzystanie z mediów społecznościowych, to jest po prostu coś, co może dzieciom zaszkodzić. Więc wydaje mi się, że ten element jest nieodzowny, jest potrzebny, ale jest niewystarczający. Jeżeli ktoś łudzi się tym, że przez narzucenie tego typu regulacji, podkreślam, w środowiskach i kulturach, które nie mają charakteru autorytarnego, rozwiąże problem, no to myślę, że się myli. Angażowanie się w media społecznościowe Czy w ogóle w interakcje z innymi w internecie. To jest dla dzisiejszej młodzieży i dzisiejszych dzieci tak ważne i stało się tak integralną częścią ich interakcji społecznych, że pozbawienie ich tego jest tak naprawdę bardzo fundamentalną zmianą.

W relacjach, których nie nauczyły się tworzyć, wtedy kiedy jest im zabrany ten cyfrowy świat. No więc tutaj mamy problem numer jeden. Problem numer dwa, który widzę jest taki, że z racji, że to jest tak nagradzające i tak ważne dla funkcjonowania dzisiejszych dzieci, dzisiejszej młodzieży, To jestem przekonana, że będą próby obejścia tych przepisów wszelkimi możliwymi sposobami. I ze strony dzieci. Przypuszczam, że rodzice, którzy będą widzieli frustrację często swoich dzieci, będą próbowali to robić. A więc nie tu jest pies pogrzebany, żeby próbować zabronić, czy odciąć, czy natychmiast. Zmienić te wzorce zachowania, tylko żeby wprowadzić zmianę systemową, która będzie miała charakter pozwalający dzieciom na to, żeby funkcjonować w nagradzający sposób w innych sferach.

No to odcięcie ich od samych mediów społecznościowych może tylko spowodować dwie rzeczy. Frustrację, czyli to, że będą niedostatecznie usatysfakcjonowane tym, jak wygląda ich życie społeczne, a dwa, izolację, która jest nie mniej groźna. Czyli system musiałby odbudować tak naprawdę to coś w zamian, to co ja pamiętam z lat 90. Tak jest. System musi odbudować coś w zamian i zgadzam się z panem i z tymi, którzy wprowadzili te regulacje, że odcięcie możliwości korzystania z tego, co jest łatwe, lekkie i przyjemne, a takie są media społecznościowe, jest do tego niezbędne. Tylko chcę podkreślić, że ta część działania nie wystarczy. Ona jest niewystarczająca, dlatego że sama w sobie może prowadzić do negatywnych skutków i intensyfikacji zachowań niepożądanych.

To taką mam potrzebę zostawienia na koniec z jakąś nadzieją, jakie są jeszcze metody pozytywnej stymulacji naszego mózgu, które na pewno nie zastąpią tego, o czym rozmawialiśmy, jakie są warunki niezbędne dla wychodzenia z tego cyfrowego świata, panowania nad nim, ale może są w stanie to wspomóc. Nie ma takich sztuczek czy trików, które byłyby w stanie wykonać tę robotę za nas. Bardzo mi przykro, jeżeli to nie jest wystarczająco optymistyczna wiadomość na koniec tej naszej dzisiejszej rozmowy, ale mózg ma to do siebie, że dostosowuje się do tego, co mu oferujemy. W szczególności w kwestii relacji społecznych, które są tak fundamentalnie ważne dla naszego jestestwa, czy to dzieci, młodzieży, czy osób dorosłych.

Nie jesteśmy w stanie zrobić nic więcej, niż postępować tak, żeby się rozwijać. Relacje społeczne powinny być nie tylko nagradzające, ale powinny być stymulujące. To znaczy dawać nam możliwość tego, żeby wykraczać poza negatywne schematy naszego automatycznego funkcjonowania, żeby rosnąć w sobie i dla innych, żeby być lepszym. I takie relacje społeczne możliwe są, one są możliwe w internecie oczywiście. Dzieci i młodzież doskonale to pokazują. Tam jest naprawdę bardzo dużo piękna, kiedy się temu przyjrzeć. Więc to nie tylko takie negatywne te media społecznościowe, ale takie głębokie relacje możliwe są tylko w interakcjach jeden na jeden. Żeby stymulować mózg, jak Pan to określił, trzeba stawiać mu wyzwania.

Ale to jest nierówna walka w takim razie, bo te media społecznościowe są przecież skonstruowane w ten sposób, że te relacje społeczne osłabiają, wbijają nas chociażby też w pewne bańki. Siłą rzeczy, jeśli wychodzimy poza bańkę, ta relacja będzie dla nas bardziej stymulująca. Zgadza się. Dokładnie jest tak, jak pan powiedział. Jest to bardzo nierówny mecz. Jest to bardzo nierówny mecz i dlatego na samej motywacji, bez odpowiedniego planu, bez odpowiedniej analizy tego, z czego wynikają nasze zachowania, kiedy się pojawiają, w jakich kontekstach, bez odpowiedniego przewidzenia czy przemyślenia tego, jak chcielibyśmy, żeby to wyglądało, zaprojektowania środowiska oraz uzyskania wsparcia społecznego, szanse są marne.

Dlatego każdemu, kto w nowym roku, 6 stycznia, jesteśmy na samym początku, chciałby z tym coś zrobić, bardzo serdecznie polecam, żeby pomyśleć, jak taką zmianę zaplanować. I żeby na początek nie rzucać się z motyką na słońce, tylko spróbować zaadresować coś, co jest wykonalne. I o czym mamy przekonanie, że będziemy w stanie to utrzymać przez dłuższy czas. Zaplanujmy to w czasie, w przestrzeni. Zaplanujmy to z naszymi bliskimi. Poszukajmy u nich wsparcia. Łatwiej jest iść na siłownię, kiedy ktoś czeka na nas pod klatką. I tak samo jest z mediami społecznościowymi i z wszystkim innym w naszym życiu. Wsparcie innych może być naprawdę nieocenione.

Doktor habilitowana Alicja Puścian, kierowniczka Laboratorium Neuroekonomii w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Była gościnią audycji świątecznej. Ja nazywam się Adam Ozga. Za chwilę informacje TOK FM. A tuż po nich Ewa Podolska i u doktora. Oczywiście w formule świątecznej.

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.