Filozofia dobrego życia

Studio wiedzy. Krzysztof Grzybowski, witam serdecznie. To jest Studio wiedzy, czyli program powstający przy współpracy z Uniwersytetem Otwartym Uniwersytetu Warszawskiego. W naszym studiu pani doktor Paulina Seidler. Dzień dobry. Filozofka, popularyzatorka filozofii i jednocześnie, tu nie będzie zaskoczenia, wykładowczyni Uniwersytetu Otwartego, Uniwersytetu Warszawskiego. To zacznijmy od tej popularyzacji filozofii. Jak można popularyzować filozofię? Prowadząc zajęcia na Uniwersytecie Otwartym na pewno, ale ja także piszę książki popularyzujące filozofię. Staram się właśnie przedstawić filozofię jako dziedzinę żywą i bardzo praktyczną.

Filozofię jako żywą i praktyczną? Oczywiście. Taka była intencja filozofów starożytnych. Właśnie o tym zapominamy. Ja uważam, że to jest taki mit, z którym się mierzy współczesna filozofia. Mit, który głosi, że filozofia jest taką dziedziną przykurzoną, taką starą, cechującą się stagnacją. Albo bardzo skomplikowaną, niezrozumiałą i hermetyczną. Tak i niepraktyczną. To już pani powiedziała. Tak, tak. Natomiast w starożytności filozofia to była sztuka życia. To była sztuka dobrego życia. Właściwie nawet niektórzy określają filozofię starożytną jako sztukę estetyzacji życia.

Tak. To jest ciekawe, że starożytni mieli takie podejście do filozofii, że właśnie filozofia miała nas nauczyć czym jest dobre życie, co to znaczy troszczyć się o siebie, co to znaczy szczęście, sens życia. Natomiast Niestety w średniowieczu, kiedy filozofia weszła na uniwersytety, stała się właśnie taką dziedziną, no można powiedzieć naukową i wtedy stała się podporządkowana bardziej teorii, dogmatom i schematom niż w starożytności. W starożytności, żeby ktoś cieszył się mianem filozofa, to przede wszystkim ta osoba musiała żyć tą filozofię, musiała o niej świadczyć, a nie tylko pisać

Pisma czy wygłaszać wykłady. To było za mało. To, co pani robi, to jest jakaś próba powrotu, może nie do tamtej filozofii, ale do patrzenia na filozofię właśnie w taki sposób, w jaki patrzyli na nią starożytni? Pewnego rodzaju, nie chcę powiedzieć uproszczenie, bo to będzie banalizacja, ale nie, dobrze, trzymajmy się tego słowa. Pewnego uproszczenia filozofii i tego, jak filozofię należy rozumieć? Nie podoba mi się słowo uproszczenie. No właśnie, dlatego się zawahałem. Tak, dlatego że Wręcz przeciwnie, ja po prostu staram się pokazać inne ujęcie filozofii. Dobrze, wprowadzenie na takie te pierwotne tory. Tak. Zawrócenie na pierwotne tory. Ja chciałabym pokazać filozofię jako dziedzinę praktyczną, jako umiejętność troski o siebie, o dobre życie.

Chciałabym też, żebyśmy wrócili do starego rozumienia pojęcia etyki. W którym było wpisane, nie tak jak dzisiaj, etyka kojarzy nam się z zasadami, z regułami, rób to, nie rób tamtego. Ale w etyce kiedyś też mieściło się pojęcie właśnie szczęścia i dobrego życia. I te zasady starożytne, te wskazówki dotyczące dobrego życia właśnie wynikają z etyki. Nie ukrywam, że do tej pory dobre życie, szczęśliwe życie, tak rozumiana etyka bardziej mi się kojarzyła z psychoterapią, z coachami, ale nie z zajęciami z filozofii. Te skojarzenia są słuszne, dlatego że rzeczywiście filozofowie starożytni to byli tacy coachowie życia, można powiedzieć. To wiele osób zaskakuje, ale tak faktycznie było, bo oni zarówno rozprawiali o świecie i zajmowali się takimi zagadnieniami, którymi dzisiaj się zajmują fizycy,

Natomiast mimo wszystko, to na co wskazywali starożytni jest takim czynnikiem, z którym się chyba nikt nie chce kłócić, bo oni wskazywali na naszą rozumność jako coś charakterystycznego dla nas. W pewnych momentach można byłoby mieć wątpliwości co do tej rozumności gatunku ludzkiego. Rozumiem, tak. Na czym w takim razie dziś polega coś takiego, co nazywa się na przykład filozofią emocji? Filozofia emocji dla mnie to jest element właśnie filozofii troski o siebie. Dlatego, że wszyscy filozofowie starożytni, którzy wpisywali się w tę ideę troski o siebie, nie tylko stoicy wbrew pozorom, uważali, że nieodzownym elementem troski o siebie i nauki troski o siebie, czy też dojścia do szczęśliwego życia, jest umiejętność pracy z emocjami.

No i przepraszam, znów wracamy do psychoterapeutów i do coachów. Ale przecież każda dziedzina, także psychologia, wyłoniła się z filozofii. Psychologia wyłoniła się z filozofii jako ostatnia, bo to był gdzieś XIX wiek, ale to nie powinno nas dziwić, dlatego że filozofia jest matką nauk. Każda dziedzina ma swoje korzenie w filozofii. Trochę o tych korzeniach zapominamy dziś, właśnie zadając takie pytanie jak ja. Tak, tak, tak. Ja zawsze tak żartuję, że nie trzeba się ze mną zgadzać, jak mówię, że filozofia jest królową nauk, ale nie sposób się nie zgodzić z tym, że jest matką nauk. Nie wiem, co na tą królową nauk powiedzieliby matematycy. Mogliby mieć odmienne zdanie. Ja mogę im tutaj ustąpić, Paula, ale jeśli chodzi o matkę nauk, no to nie da się po prostu, nie popadając w błąd, temu zaprzeczyć.

To co w takim razie można usłyszeć na pani wykładach, na pani zajęciach, jeżeli chodzi o filozofię emocji, czy też inaczej, filozofię dobrego życia, bo rozumiem, że tak możemy te słowa też odbierać, tłumaczyć. Tak, ja prowadzę też osobne zajęcia właśnie poświęcone filozofii emocji i tam skupiam się na stoikach z dwóch powodów. Dlatego, że właśnie do naszych czasów dotrwało najwięcej pism stoickich, więc mamy właśnie bardzo dużo materiału dotyczącego pracy z emocjami, materiału stoickiego. A drugi powód jest taki, że to właśnie stoicy Najmocniej naciskali na pracę z emocjami, dlatego że oni uważali, że trzeba pracować, czy nauczyć się pracować z emocjami i nie tylko nieprzyjemnymi, ale także tymi przyjemnymi dla nas.

Każda filozofia starożytna, właśnie troski o siebie, miała na celu wręcz taką wewnętrzną konwersję, wewnętrzną przemianę, odmianę życia. Filozofia jest właściwie wychowaniem osoby dorosłej, powtórnym wychowaniem. Stoicyzm, to już padło. Co jeszcze w takim razie z tych nauk starożytnych warto by było sobie dzisiaj, no powiedzmy, przypomnieć? Myślę, że warto też sięgnąć po Epicura. Ja wolę stoicyzm, ale do Epicura zawsze będę miała sentyment, bo to był pierwszy filozof, z którym się zapoznałam. I też widzę, że Epicurais przeżywa taki mały renesans obok stoicyzmu, ale myślę też, że możemy sięgnąć po bardziej współczesnych filozofów, jak Nietzschego, Schopenhauera, nawet i po Kanta.

I im lepiej znamy historię filozofii, im lepiej znamy ducha tej epoki, tym lepiej zrozumiemy te teksty. I uważam, że można wejść na takie różne pola interpretacji tych tekstów. To jest jedna kwestia. A druga jest taka, że osoby, która nie jest przygotowana, no często takie osoby mają skłonność do, jak ja to mówię, radosnej interpretacji. I nadinterpretują po prostu. A pomijają pewne ważne kwestie, więc zawsze warto sięgnąć najpierw po jakieś opracowanie, po historię filozofii, po jakiś taki podręcznik, książkę popularyzatorską. Na pewno wtedy nasze zrozumienie będzie Głębsze, będzie lepsze, ale ja też widzę, też prowadzę takie zajęcia, przeznaczone właściwie dla każdego, gdzie omawiam na początku takie właśnie podstawowe założenia, a potem skupiamy się na pracy z tekstem.

Przełożyć na nasze takie codzienne życie, znaczy mieć takie praktyczne zastosowanie, nie wiem, w szukaniu swojego ja, w szukaniu tego czegoś pozytywnego w codziennym zwyczajnym życiu. Jest taki wymiar i ja widzę i czasem mnie nawet zaskakuje, do czego ludzie, do jakich aspektów swojego życia odnoszą te zalecenia, ale zaskakuje mnie bardzo pozytywnie. Proszę pamiętać, że to jest też coś, co z jednej strony stanowi trudność filozofii, a z drugiej strony ogromny jej plus i mam tu na myśli właśnie taką abstrakcyjność filozofii. No dlaczego to jest trudność, to wiemy, ale jest to coś pozytywnego także dlatego, Że filozofia jest bardzo dzięki temu uniwersalna i porusza problemy, które były, są i będą bolączkami ludzkimi.

Bo filozofia odpowiada na pytanie o sens życia, o cierpienie, daje rady jak radzić sobie właśnie z emocjami. To zawsze, w każdych okolicznościach, w każdej kulturze, to będzie nas dotyczyło i w każdych czasach. I rzeczywiście studiując dzieła antycznych mistrzów my jesteśmy w stanie, ja wiem, że bardzo upraszczam, jesteśmy w stanie poprawić jakość swojego życia tu i teraz. Tak jesteśmy, zdecydowanie. Jest mnóstwo ludzi, które tak odczuwają. To jest dla mnie też, ja dość często słyszę taki komplement właśnie w moją stronę, że po tych zajęciach ktoś, że czuję, że mu to pomogło, wywarło wpływ, pozytywny wpływ na jego życie czy jej życie.

I to jest największa pochwała, jaką ja mogę usłyszeć. Ale często to słyszę i sama jestem tego przykładem, tak myślę. Ale to jak, na czym to polega, że zaczynamy, nie wiem, inaczej rozumieć pewne rzeczy, inaczej postrzegać pewne rzeczy, że być może pewne zagadnienia, które nas nurtują, pewne problemy, które gdzieś tam głęboko w nas siedzą, czasami być może nawet nierozpoznane, one stają się dla nas może nie tyle prostsze, ale bardziej zrozumiałe? Myślę, że przede wszystkim polega to na tym, że my na tym, co starożytni nazywali nawróceniem, bo to też jest ciekawe, że pojęcie nawrócenia pochodzi ze starożytności, właśnie z filozofii i oznaczało to odwrócenie oczu od świata, ludzi i zwrócenie tego wzroku ku sobie.

Nie ma rzeczy, których byś nie osiągnął, musisz być tylko wytrwały, a będziesz jak Elon Musk, miliarderem i spokojnie do tego dojdziesz. Tylko idź. Upadniesz, podniesiesz się, pójdziesz dalej. Ja uważam, że to jest bardzo krzywdzące przekonanie. Na szczycie jest mało miejsca. Ale wpaja nam się to, że wszystko jest w naszych rękach. Masz metr pięćdziesiąt, ale możesz spokojnie grać w koszykówkę i być lepszy niż Michael Jordan. Filozofia się absolutnie z tym nie zgodzi. Ja też nie oczekuję od siebie, że będę prima balleriną albo, no nie wiem, czy będę grać wspaniale na fortepianie. Mogę uczyć filozofii, prawda? To przepraszam, ale to znów, słysząc takie słowa, myślę sobie, nie zabrakułby komentarzy, przecież to jest podcinanie skrzydeł.

Nie, dlaczego? Ja się skupiam na swoich, na tym, co jest ode mnie zależne i na tym, w czym jestem dobra. A nie ma pani takiego wrażenia, i to nie jest zarzut, broń Boże, że to, co pani mówi, to jest trochę w kontrze właśnie do tego, jak my dziś chcemy postrzegać świat. Trochę takie, no, wrócenie do... Do rzeczywistości po prostu. Jest to w kontrze z taką współczesną narracją, nawet z wieloma narracjami współczesnymi. Zdecydowanie się z tym zgadzam, ale filozofia też uczy nas tego, że ważniejsza jest nasza tożsamość niż nasz status. A właśnie jak mówimy o tym, bądź jak Elon Musk zostań jakimś ważnym i sławnym, a przede wszystkim bogatym,

A to tak nie działa. Nie, to tak nie działa. I to jest coś, co nas frustruje ostatecznie. To nas nawet może wyniszczyć. No i proszę bardzo, okazuje się, że filozofia to nie są tylko... Chciałem powiedzieć nudne, przepraszam. Na szczęście w porę ugryzłem się w język. To nie są tylko teoretyczne rozważania. Filozofia, to jak się okazuje, może być bardzo, bardzo praktyczna i bardzo współczesna wiedza. Nawet albo szczególnie wtedy, kiedy będziemy sięgać paradoksalnie po mistrzów sprzed nawet nie setek, sprzed tysięcy lat. Tak, tak. Ja bym nawet powiedziała, nie może być, tylko jest. Tylko trzeba odpowiednio do niej podejść. No to o tym, jak odpowiednio podchodzić do filozofii, szczególnie tej starożytnej, o tym mówiła pani doktor Paulina Seidler, filozofka, wykładowczyni Uniwersytetu Otwartego, Uniwersytetu Warszawskiego.

No i co ważne, o tym wspomnimy po raz kolejny, popularyzatorka filozofii. Bardzo dziękuję za rozmowę. Dziękuję również. A przypomnę, że to było Studio wiedzy, czyli program powstający przy współpracy z Uniwersytetem Otwartym Uniwersytetu Warszawskiego.