Nie tylko marzenia senne. Solidarny surrealizm po obu stronach Atlantyku

To jest, proszę państwa, jeśli nie byliście, to jest taki budynek, który sam w sobie Może budzić różnego rodzaju skojarzenia. Muszę to pokazać mojej pięcioletniej córce. Zdjęcia, takie jaja wykańczają tam dach budynku. Autentyczne jajka, takie olbrzymie. No i wewnątrz jest mnóstwo dzieł Daliego. Natomiast ja nie byłam nigdy szczególną fanką. Mam tylko jeden obraz Daliego, który lubię. No ale na wystawie o surrealizmie prac dalego nie zobaczymy. Dlaczego? Tak, jak wspomniałaś na początku, ta wystawa pokazuje surrealizm z bardzo specyficznej perspektywy. Interesują nas związki surrealizmu z polityką, ale też, a przede wszystkim relacja surrealizmu do rodzącego się w Europie faszyzmu, jak i ruchów kolonialnych.

Pracuje jedynie ze swoimi własnymi snami i pod świadomością. Natomiast 1939 rok, tuż przed wybuchem wojny, przelał szale goryczy, ponieważ Dali popełnił taki obraz, który nazywa się Enigma Hitlera, w którym sportretował Führera. Nie do końca być może apologetyczny sposób, jednak Breton uważał wtedy, że sytuacja jest tak poważna, że każdy rodzaj propagowania tej postaci jest po prostu zdradą polityczną. Dlatego też Dalego nie ma na tej wystawie. Po pierwsze dlatego, że został wykluczony z ruchu surrealistycznego, chociaż pokazujemy też twórców,

No i oczywiście dzięki wystawie dowiedzą się Państwo o kontekście. Tam mówimy głównie o latach dwudziestych. Natomiast ja pozwolę sobie przybliżyć Państwu ten kontekst trochę szerzej, bo to się działo i przed i ma konsekwencje nawet teraz w 2026 roku. Zasadniczo mówi się o tej wojnie na różne sposoby. Wojna w Maroku, wojna o Rif. No i mamy tu początek lat dwudziestych. Najczęściej powtarzana chronologia to dwudziesty pierwszy, dwudziesty szósty rok dwudziestego wieku. Jesteśmy na północy Maroka w takim górzystym regionie. No i ten region właśnie nazywa się Rif. Mamy na początku w tym konflikcie próby podboju tego regionu przez kolonialne siły Hiszpanii.

Później od 25 roku dołączają siły Francji. Natomiast sprawa zaczęła się wcześniej, bo około 1912 roku Upada państwowość marokańska, no i tam zaczynają się, zaczynają się dogadywać europejskie państwa w sprawie tego, kto mógłby ten teren objąć. I troszkę tak Francja ceduje pas, duży pas ziemi. W posiadanie, w dzierżawę pożycza ten pas Hiszpanii. No i ta Hiszpania próbuje rozciągnąć to swoje panowanie. I bardzo jej to kiepsko idzie. Hiszpanie ponoszą ogromne straty w tym terenie i jest niejednoznaczna postawa dowództwa wobec tej kampanii zbrojnej.

Część dowództwa chce się wycofywać, natomiast część generałów zwanych afrykanistas, czyli właśnie od tego, że te działania się dzieją tam, Jest przeciwna wycofaniu się, więc tworzy się konflikt wewnętrzny w armii, który później będziemy widzieć już w latach trzydziestych w kontekście hiszpańskiej wojny domowej. Czyli tam tworzy się taki zbiór zbuntowanych przeciwko dowództwu oficerów, między innymi Franco. Jeszcze wtedy Franco nie jest najważniejszym tym dowódcą, ale wypłynie w nurcie tego konfliktu. Później Francja dorzuca swoje siły. Dzięki temu ta rebelia Rywczyków zostanie pokonana. Ale Hiszpania poniosła ogromne straty w ludziach i straty materialne związane z tą kampanią.

Pojawia się tam wątek riffu, który próbuje, ta część Maroka próbuje wykorzystać tę okazję do tego, by wykorzystać zamieszanie do uzyskania prawa do samostanowienia się. Więc widzimy, że jest to taki dążący do Do autonomii, niepodległości, lud, który nie ma szczęścia do Hiszpanii, ale próbuje się wybić przy okazji różnych konfliktów. Natomiast jeszcze dodam, że ostatecznie zostaną oni w 1926 roku spacyfikowani metodami bardzo brutalnymi, między innymi z użyciem gazów.

I chciałam cię zapytać, w jaki sposób to wydarzenie ujawnia się poprzez sztukę na wystawie? No ono nie do końca ujawnia się poprzez sztukę. Jest natomiast kluczowe dla wątku politycznego, o którym mówimy. Dlatego, że sam surrealizm, który rozpoczął się, tak jak się uważa, od publikacji manifestu surrealistycznego Andre Bretona, Nie był jeszcze wtedy przedstawiany jako ruch polityczny. Ta polityczność się stopniowo, czy ta świadomość polityczna rozwijała się wśród surrealistów stopniowo, ale tak, ale już, ale właściwie od samego początku, to znaczy właśnie w 1920 roku

Mamy też nawoływania, żeby nie iść na film Nolana w związku z Z podejściem do ludności miejsc, w których kręcono ten film, ja się posłuchałam, nie poszłam i nie pójdę. Natomiast rzucam to hasło, gdybyście chcieli zobaczyć i porównać te podejścia. Ale też mam taką ciekawostkę w ramach przygotowań do rozmowy. Natrafiłam na archiwalne wydanie Kuriera Poznańskiego z 1930 roku, w którym informowano o tym, że ma się w Paryżu odbyć taka wystawa. No nie tylko jako taka wzmianka, ale też stwierdzenie, że my jako Polska, ta międzywojenna Polska, mamy się tam jednak wybrać jako kraj, który ma uczestniczyć w tej wystawie, po to, żeby się ugruntować potencjalnie jako mocarstwo kolonialne.

Ale był to potężny zastrzyk też finansowy dla kolonizatorów. Natomiast moglibyśmy tam jeszcze pewnie długo posiedzieć w czasie i w przestrzeni, ale przenosimy się do kolejnej sali i do kolejnego wydarzenia, czyli do hiszpańskiej wojny domowej. To jest coś, co się w naszych podręcznikach pojawia, ale myślę, że jest tak trochę po macoszemu potraktowane. Mamy do czynienia tutaj z konfliktem, który toczy się zasadniczo między 1936 a 1939 rokiem. Dekada lat 30. w Hiszpanii to jest dosyć duża zmiana. Kraj, który jest bardzo ubogi, zacofany, w wielu aspektach też bardzo tradycyjny.

Natomiast ten taki progres, jeśli chodzi o tę sytuację społeczną, z mojego punktu widzenia progres, Zostaje brutalnie zahomowany w 1939 roku, kiedy jednak szala zwycięstwa przechyla się na stronę tą skrajnie prawicową. No i tą główną twarzą tej prawicy staje się Francisco Franco, który wcześniej był członkiem tej grupy zbuntowanych generałów wyrosłych jeszcze z tego wcześniejszego konfliktu marakońskiego, o którym my mówiliśmy. Więc w tym 1936 roku generałowie prawicowi podnoszą bunt przeciwko legalnemu lewicowemu rządowi.

Rozpoczyna się brutalna wojna domowa. A z punktu widzenia Europy jest to trochę taki test przed drugą wojną światową, test różnych rzeczy, lojalności, sprzętu, siły oddziałów i takim wydarzeniem, które W obiektywie sztuki bardzo przoduje jest namalowanie przez Pablo Picassa Gerniki. O tym będziemy mówić. Natomiast ja dam ten kontekst, dlaczego ten obraz się pojawia. W 1937 roku Dosyć małe, baskijskie miasteczko Gernika zostaje zbombardowane takim nalotem dywanowym przez oddziały niemieckie.

Więc to jest w sumie też bardzo ciekawy aspekt, że dzieło sztuki może mieć taki bardzo Bardzo taki realny i pragmatyczny wymiar, że może pobudzać ludzi do tego, by właśnie zaangażować się po którejś ze stron. No i oczywiście pokazujemy również grono brytyjskich artystów, których Garnica inspirowała formalnie. Język użyty przez Picasso był niezwykle emocjonalny i nie pozostawiał artystów obojętnych. Mówisz o tym, że sama Gernika nie przyjechała, natomiast jest szkic głowy konia.

Bardzo poetycko-traumatyczne wydarzenie, kiedy mamy przebitki jednocześnie z tych bombardowań i z fragmenty obrazu i do tego jest jeszcze taka poetycka narracja. Tam są dwa fragmenty dwóch filmów, więc jeśli będziecie mieli czas, polecam do tego, żeby usiąść na bardzo wygodnej ławce i pooglądać te filmy. Dać się zaatakować wizualnie tym obrazem. Nie wiem, czy mieliście okazję zobaczyć oryginał w Muzeo Reina Sofia. Ja miałam okazję, natomiast to nie jest miłe przeżycie w tym sensie, że wiadomo, że przed Gerniką zawsze jest tłum ludzi. To nie jest tak, że można go pokontemplować sobie spokojnie, tak? Uwielbiam Reina Sofia, to moje ulubione muzeum, no ale przed tym obrazem, no nie wiem, chyba żeby miało się VIP-owskie wejście i stanęło tam samemu.

Nie uda się tego tak pokontemplować. Natomiast tutaj miałam taki faktyczny wgląd w Guernicke znacznie większy, niż wtedy będąc w Muzeum Reina Sofia. Więc polecam to doświadczenie. Aczkolwiek na plakietce, chyba przy głowie konia, jest taka informacja o tym, że obraz nie zawiera żadnej aluzji do konkretnego wydarzenia. Tak troszeczkę się zbiesiłam, no bo tytuł jest tą taką ewidentną aluzją. Jakbyśmy odkryli ten obraz zupełnie bez tytułu, gdzieś tam zawieruszony, no to tak. Ale tytuł jest taki jednoznaczny. Tytuł jest jednoznaczny, ale jednocześnie nie jest portretem ani mieszkańców Garniki, ani faktycznych wydarzeń, które się wydarzyły, więc w tym sensie, w tym opisie chcieliśmy zasugerować, że Pablowi Picasso zależało na tym, by namalować obraz uniwersalny, taki, w którym

Niewątpliwie, ale też jest synonimem samej hiszpańskiej wojny domowej i tej sprawy republikańskiej. Przy czym chciałabym powiedzieć, że nie tylko Guernica była bombardowana i pewnie nie było to najbardziej skrajne w skutkach bombardowania, bo tych bombardowań było mnóstwo. Madryt był bardzo mocno bombardowany. O tym przeczytamy czy usłyszymy w bardzo wielu dziełach kultury hiszpańskiej, więc to jest też taka trauma nieprzypracowana. Jeżeli zainteresował państwa temat samej hiszpańskiej wojny domowej, o którym, tak jak mówiłam, w polskich podręcznikach nie przeczytamy za dużo, polecam bardzo, nie mogłoby się moje nagranie odbyć bez polecajki Maćka Okraszewskiego, więc polecam podcast zatytułowany Czy Hiszpania wyjdzie z NATO?

I tam mamy bardzo tak skrótowo, ale świetnie przedstawiony ten rys historyczny właściwie od początku XX wieku poprzez wojnę domową i jej konsekwencje. Gorąco zachęcam. Natomiast bardzo też Państwu polecam byście w tym Takim ogromie dzieł, zazwyczaj w Polsce nieprezentowanych. Nie zapomnieli o takim jednym małym zdjęciu, które bardzo przykuło moją uwagę. Jest prezentowane w tej sali, w okolicy gdzieś właśnie tych dzieł Picassa. Jest to zdjęcie Cathy Horny, o której ja słyszałam wcześniej, ale chyba żadnych jej zdjęć nie widziałam na żywo. Ona mi się tam przewijała w kontekście hiszpańskiej wojny domowej. Jest to zdjęcie w drodze do katedry z 38 roku.

Jest taka przestroga przed tym, co się stanie z kobietami, jeżeli strona prawicowa wygra tę wojnę. I tak się stało. I ta przestroga spełniła się w całości. Więc bardzo Państwu polecam to zdjęcie. Łatwo je przeoczyć. Te zdjęcia są w takim niewielkim formacie typowym dla zdjęć. Więc proszę się tam zatrzymać i popatrzeć z bliska i z daleka i zobaczyć te dwa wymiary. Natomiast tutaj powiem, że Cathy Horna miała mnóstwo tych zdjęć z czasów hiszpańskiej wojny domowej i nie tylko. I natrafiłam na relację z wystawy, która była dopiero w 2017 roku w Hiszpanii pokazywana jako takie wielkie ponowne odkrycie Cathy Horny. I tam na przykład są też zdjęcia z takimi wręcz napisami.

Właśnie do tego przejdziemy, ale ponieważ nie byłam pewna, gdzie tę wielką retrospektywę Lama widziałam, sprawdziłam to sobie. 2016, Rejna Sofia. Faktycznie to była ta wielka wystawa, w trakcie której zakochałam się w Lamie. Ta miłość trwa, więc przyjemnie było to zobaczyć po raz kolejny. Więc zatrzymajcie się Państwo przy Lamie też. Natomiast kontynuujemy tę podróż nie tylko z nim. Więc powiedzmy, że Lam będzie takim naszym przewodnikiem, ale będzie to też na przykład Remedios Varo, o której za chwilę powiemy więcej. Czyli Lam jest Kubańczykiem, który dosyć długo przebywał w Hiszpanii.

M.S. Cesar i jego żony Susan, którzy wydają pismo tropiki. Niezwykle ważne dla surrealizmu, który w Europie jest w tamtym czasie przytłamszony. Natomiast martynice tropiki właściwie są regularnie wydawane przez cały okres trwania wojny. I to spotkanie jest niezwykle ważnym spotkaniem osobiście dla Lama, ponieważ dzięki przyjaźni z MSSR-em właśnie odkrywa on na nowo swoje afrykańskie korzenie. Jest on nie tylko Kubańczykiem, jego ojciec pochodził z Chin i generalnie ma w sobie krew przodków z wielu geografii.

Natomiast mówiliśmy o Martynice. Mnie jako hispanistka oczywiście bardzo interesują te terytoria hiszpańskojęzyczne. No i Meksyk jawi się jako takie miejsce azylu i spotkań. I może to być dla państwa zaskoczeniem. Tak myślimy tymi stereotypami globalnej północy i południa. Natomiast Meksyk jest jednym z nielicznych krajów, które bardzo się otwiera na migrantów. Zwłaszcza na tych uchodźców z hiszpańskiej wojny domowej, których wcale różne kraje nie przyjmują tak chętnie. I Meksyk, którego prezydentem jest w tym czasie Lazaro Cardenas, faktycznie się otwiera, przyjmuje migrantów i automatycznie nadaje im obywatelstwo meksykańskie.

Więc mamy taką sytuację, w której Dotyczy to i Remedios Varo hiszpańskiej, katalońskiej, urodzonej w Katalonii artystki, której na wystawie jest prezentowany jeden obraz i już wcześniej wspomnianego reżysera Luisa Buñuela. Oni wszyscy mają maksykańskie obywatelstwo, tak? Na dzień dobry. Więc rozumieją Państwo, że jest to ogromne ułatwienie. Choć oczywiście niekoniecznie jest aż tak różowo. Natomiast faktycznie w Meksyku spotykają się różni migranci i różne migrantki. W przypadku tej wystawy polecam Państwa uwadze wcześniej już wspomnianą Cathy Horne, która jest Węgierką.

Dobrze pamiętam, Węgierką. Remedios Varro, Katalonkę I Leonory Carrington, Brytyjkę. I one się właśnie spotykają, bardzo przyjaźnią w mieście Meksyk, w którym zamieszkują. Mnie szczególnie tutaj zainteresowała Remedios Varo. Z tej trójki najbardziej znana jest oczywiście Leonora Carrington. Natomiast właśnie Remedios Varo, której na wystawie zobaczymy obraz z lat 50., z 53. Z 59. Z 59. Natomiast tutaj jesteśmy w tych latach 40. Oni bodajże docierają w 41. Remedios Baro we Francji była przez kilka miesięcy internowana wraz ze swoim partnerem francuskim poetą surrealistą.

O tym doświadczeniu nie mówiła praktycznie nigdy, więc niewiele o nim wiemy. W biografiach niewiele się zachowało, natomiast sporo wiadomo o tym, jak wyglądały jej początki w tym Meksyku. Niby wszystko świetnie, no bo mogą się tam zatrzymać, mogą prowadzić dosyć bujne życie towarzyskie, ale właściwie takie wsobne w swoim emigranckim gronie. W tym czasie takimi szychami, jeśli chodzi o życie kulturalne, jest właśnie Diego i Frida, czyli Diego Rivera i Frida Kahlo. W tamtym okresie Frida, nazywana przez Bretona Madame Rivera, zawsze się śmieje ze studentami, że teraz Diego Rivera jest rozpoznawany jako mąż Fridy Kahlo. A wtedy to ona była tą Madame Rivera. Natomiast to oni nadają ton meksykańskiemu życiu kulturowemu i ono jest bardzo intensywne to życie.

Natomiast stawia ona na taką próbę Opowiedzenia meksykańskości jako pewnego programu kulturowo-politycznego. To jest coś, co się dzieje po rewolucji meksykańskiej. Rewolucja meksykańska to 1910, 1920 rok. Natomiast później mamy bardzo silnie zainicjowane przez Ministerstwo Kultury różnego rodzaju działania kulturowe, w tym znany państwu pewnie muralizm meksykański. I ten temat meksykańskości jest bardzo istotny, a surrealiści, którzy przyjeżdżają z zewnątrz o Meksyku tak za wiele nie wiedzą, chociaż Breton jest tam wcześniej, jeszcze w 38? Jakoś tak chyba. I mówi o tym, że ten Meksyk to jest surrealistyczny kraj par excellence.

Natomiast Diego i Frida tak się dystansują trochę na początku. Pojawiają się wspólnie na jednym zdjęciu, z tego co pamiętam. Frida jeszcze osobno na drugim, na wystawie. Natomiast nie mówimy o nich tutaj tak bardzo silnie w kontekście surrealistycznym. Bardziej jako tego tła. I mam tutaj taki fajny cytat z 39 po, z Fridy Kahlo, po wizycie we Francji na zaproszenie Bretona. Napisała bodajże w prywatnym liście. Cytat za Janet Kaplan, biografką Remedios Varo. Jest mocny. Zbiera mi się na wymioty. Wszyscy są tak strasznie intelektualni i zepsuci, że nie mogę ich już znieść.