Heraklit z Efezu #6

Mówiła po prostu o tożsamości pierwotnej substancji we wszystkich jej przejawach. Ujął to w takim niedoskonałym ekonomicznie porównaniu. Wszystkie rzeczy wymieniają się na ogień, a ogień wymienia się na wszystkie rzeczy. Tak jak towary wymienia się na złoto, a złoto wymienia się na towary. Niedoskonałem ekonomicznie, bo przyjął tu fałszywe założenie, że wszystkie towary, a w tym i pieniądz, który notabene też jest towarem, mają jakąś obiektywną wartość. Ale nie miał prawa wiedzieć, że to nieprawda, więc nie liczę mu tego jako coś karygodnego z jego strony. Jakoś minutę temu użyłem słowa Bóg. Czy to takie określenie na Archę jak u Talesa? Z grubsza tak, ale to trochę bogatsze słowo, bo owym w cudzysłowie bogiem jest u Heraklita Logos. Pamiętacie to słowo z pierwszego odcinka?

Mówiłem, że w Grecji nastąpiło przejście od Mytos do Logos. Generalnie słowo logos, które było wielką karierę w filozofii i języku polskim, ma już 21 znaczeń, w jakich może być użyte. Najpierw było słowo legei, które oznacza gromadzić, zbierać, kłaść obok siebie, zestawiać, wiązać, a następnie od niego powstało logos, oznaczające czynność mówienia, mowę, przemowę, słowo, rozum, myślenie, opinie, dyskusję, proporcje, argument i inne. Święty Jan, rozpoczynający swoją Ewangelię słowami en arche hologos, tak naprawdę powiedział coś bardziej złożonego niż na początku było słowo. Dlatego studiowanie Biblii bez znajomości starożytnych języków, czy chociażby bez dobrego opracowania pod ręką, jest niezwykle płytkie.

Dość dygresji. Logos Heraklita. Logos to immanentna siła kosmiczna. Jest rozumna i inteligentna. Jest zasadą ruchu i kieruje procesem przemian. Ale to siła fizyczna, a nie nadnaturalna i mistyczna. Więc z jednej strony Heraklit używa słowa Bóg tak jak Tales, to znaczy metaforycznie, a z drugiej strony jego Bóg jest jednak szerszy, bo oprócz rządzenia światem jest też rozumny. Dobra, a skąd właściwie pomysł, że świat jest rozumny? Bo człowiek jest rozumny. Nasz rozum wprowadza pewien porządek w świecie, pewną harmonię w to kłębowisko często sprzecznych uczuć i pragnień, więc według Heraklita harmonię w świecie również zaprowadza rozum. Co ciekawe, ze względu na to podobieństwo rozum ludzki ma wgląd w rozum kosmiczny.

Rozpoznanie Logosu i życie w zgodzie z jego prawami to według Heraklita mądrość. Z tego względu zalecał introspekcję, wgląd w siebie, bo to zapewnia wgląd w sam Logos. Heraklit rzekomo mówił też trochę o duszy. Byłby to ciekawy problem, jak pogodzić duszę z Logosem. Ponoć za Orfikami uważał, że życie ciała to śmierć duszy i śmierć ciała to życie duszy. Plus są u niego sugestie związane z metempsychozą, czyli reinkarnacją. To dość dziwne, biorąc pod uwagę, że na ogół gardził poglądami innych filozofów, którzy nie znali według niego Logosu i zajmowali się czczym gromadzeniem faktów jednostkowych. Spójrzcie na ten zachowany fragment. Wiadomość wielu rzeczy nie uczy być rozumnym. Byłaby bowiem mogła nauczyć tego Hezjoda i Pitagorasa, również jak Ksenofanesa i Hakkataiosa, ponieważ mądrość polega na jednym – poznać rozumną myśl, która rządzi wszystkim przez wszystko.

Mędrzyc zaś wie, że przeciwieństwa są potrzebne, bo ma wgląd w logos. Bez choroby nie ma zdrowia, bez głodu nie ma sytości, itd., itd. Czy ta postawa dzielnego znoszenia różnych niewygód przez mędrca nie jest jakąś zapowiedzią filozofii stoickiej? Nie, nie jest. Filozofia stoicka oparta jest na determinizmie, to znaczy, że uważa, że wszystko jest zdeterminowane poprzez poprzednie wydarzenia i układ ciał oraz sił i że wszystko się dzieje w z góry ustalony sposób, podczas gdy według Heraklita człowiek sam kieruje swoim losem. Odrzuca on wszelkie fatum i determinizm. Zbliżamy się do podsumowania. Trochę trudno się dziwić ludziom, że darzyli Heraklita niechęcią, bo osoby chełpiące się, że nauczyły się wszystkiego same i uważające, że wszyscy inni są głupi, na ogół nie są zbyt lubiane.

W następnym odcinku powiemy sobie o Parmenidesie, o którym często mówi się, że jego filozofia była reakcją na Heraklitei. Dziękuję za uwagę. Pod filmem znajduje się link do Discorda, który otworzyłem dla kanału Sofiofilia. To taka platforma, na której można zadać pytania niekoniecznie powiązane z samymi filmami oraz porozmawiać z innymi ludźmi o tematyce związanej z kanałem, czyli właściwie o wszystkim, bo filozofia dotyczy wszystkiego i występuje wszędzie. Słyszałem od Logosu Kosmicznego, że za każde polubienie tutaj oraz na Facebooku, a także za subskrypcje i udostępnienia wzrasta ognistość, więc wiecie co macie robić. Do usłyszenia.