Reportaż: Cykl o Tychach

A ten pomysł zrodził się dlatego, że pod miejscem, w którym stoimy, kończyły się pokłady węgla. Tutaj po prostu ich nie było. Zaczynają się kilka kilometrów na północ, czyli bliżej granicy Tychów i Katowic. I to było kluczowe dla tej decyzji, ponieważ osłabione II wojną światową, zniszczone II wojną światową państwo potrzebowało Takiego dużego impulsu gospodarczego i ekonomicznego i wydobycie węgla w sposób szybki i najmniej kosztowny było szansą na to, żeby z tych zniszczeń wojennych podnieść się w jak najkrótszym czasie.

Pani ile już lat na osiedlu A mieszka? W przyszłym roku będzie siedemdziesiąt, dlatego że tutaj na tym osiedlu się urodziłam. Tutaj? W pięćdziesiątym siódmym roku. A rodzice skąd przyjechali? Mama była z Tychów, natomiast ojciec z Sosnowca. Powiedzmy o początkach tego osiedla A. Kto je zaprojektował? Kiedy ono powstawało? W jakich latach? I co tak na dobrą sprawę je wyróżnia na tle innych osiedli, które powstały w Tychach? Tutaj mam na myśli Państwo nie widzą, ale pewnie przyjedziecie tutaj i zobaczycie wpałość o detale moim zdaniem i taki pewien artyzm. To też było takie świadectwo tamtych czasów, ponieważ w 1949 roku na takiej Naradzie, Ogólnopolskiej Naradzie Architektów w Warszawie postanowiono, że od teraz będziemy projektować architekturę socjalistyczną, formy i narodową w treści.

No i powstające od 1950 roku osiedle, które zaprojektował Tadeusz Teodorowicz-Todorowski wraz z współpracownikami, miało te wytyczne spełniać. Tylko pytanie można postawić, albo wtórując pewnie ówczesnym projektantom, jaka ma być ta architektura, żeby była socjalistyczna w treści i jaka ma być, żeby była narodowa w formie.

To ładnie remontują? Tak, bo to jest wnuk od Michała Anioła, ten co to robi. A, czyli znajomy. Bo nie, ale Michał Anioł kiedyś freski robił na mokrym tynku. A, ten. A to jest pewnie jego wnuk, może artysta, ma pewnie potem jakieś... Ma to w genach. W genach, tak, tak, tak. Kiedy myślę o osiedlu A, kojarzy mi się to miejsce z takim pojęciem z grafito. Co to takiego? To jest taki rodzaj dekoracji, który wywodzi się ze starożytności i był popularny w czasach renesansu. A polega on na tym, że dekoracje robi się z dwóch kolorów tynku.

Jedną warstwę barwi się na jeden kolor, a tą warstwę drugą powierzchniową na inny. I zanim ta warstwa powierzchniowa wyschnie, wycina się nożem w niej kształty. Wyciągając niepotrzebne fragmenty tego tynku i wtedy w tych wycięciach, w tych dziurach w tej warstwie wierzchniej uwidacznia się ta warstwa, która jest pod spodem i ma inny kolor. I po zastygnięciu tej warstwy powierzchniowej Ta dekoracja jest dosyć trwała i też ze względu na to, że te barwniki są dodawane w masie do tynku, a nie jest to pomalowane, to też jest trwała z punktu widzenia zachowania kolorów.

Dla Tyszan jest to jakby oczywista oczywistość, że kiedy się spotykamy, pytamy się, z którego jesteś osiedla, a nie z której jesteś dzielnicy. To prawda, Tychy są w ten sposób urządzone, bo osiedla, które są w tym mieście, mają rzeczywiście swoją specyfikę, która polega na tym, że ich nazwy odpowiadają danym termom alfabetu. My jesteśmy teraz na osiedlu A, ale jest też osiedle B, C, D, E, F i tak dalej, aż do literki Z. I te osiedla różnią się między sobą, też społecznie. Gdyś może to osiedle uchodziło za takie najbardziej niebezpieczne, ale teraz ja nie narzekam. Mnie się tutaj podoba.

Takie dzielone podwórka, które można powiedzieć, że mają już taki prawie że prywatny charakter. Tutaj zobaczymy stojaki na sznurki na pranie. Tutaj zobaczymy piaskownice i niewielkie place zabaw. I tutaj też zobaczymy właśnie ten budynek, który pierwotnie był planowany jako budynek dla najmłodszych. W 60 roku żeśmy się przyprowadzili, potem poszliśmy do swojego budynku, ale po śmierci męża ja przyszłam tutaj. Mówimy o osiedlu, a o tym jak ono zostało właśnie zaprojektowane z myślą o mieszkańcach.

Jednego elementu tutaj projektant nie umieścił wtedy na tych planach, czyli kościoła. No tak, kościoła wtedy nie było. Kościół powstał kilka dekad później, ale praktycznie też przy tej najważniejszej przestrzeni osiedla, czyli przy wylocie placu św. Anny. Pani Murarka teraz patrzy na ten kościół. Tak, pani Murarka patrzy teraz na ten kościół, a niektórzy historycy sztuki dopatrują się w samej figurze Murarki, inspiracji albo takiego pierwowzoru świętej Jadwigi, która była przedstawiana z modelem kościoła, który fundowała, czy którego była patronką, a tutaj mamy

Nie jako murarkę, patronkę osiedla A. Ona trzyma model budynku mieszkalnego w jednej ręce, a w drugiej ręce kielnię. Więc to też taki atrybut świecki, ale może kiedyś będziemy mieli także jakąś świętą z kielnią. Nie zamieniłabym ani miasta, ani osiedla. Osiedle A jako soczewka całych Tychów? Nie. Wydaje mi się, że nie. Jako właśnie początek, jako dowód na myślenie o tym, czym ma być nowe miasto u zarania lat 50.