Mentionsy Mentionsy
Reportaż Radia Lublin
Reportaż Radia Lublin

Monika Malec "Każde zdjęcie to opowieść"

21.10.2025 ·28 min 54 s

W ręce Adama Gąsianowskiego trafiają stare fotografie znajdowane podczas remontów w domach. Wie jak je ocalić od zniszczenia. Szklane negatywy, unikalne aparaty, gromadzone przez lata, postanowił udostępnić w stworzonym przez siebie Muzeum Starej Fotografii. We współpracy z zamojskimi dziennikarzami wydaje albumy, a także organizuje wystawy posiadanych zdjęć. Adam Gąsianowski traktuje prowadzenie swojego muzeum jako misję ocalania pamięci o ludziach. Fot. Adam Gąsianowski na tle swojej kolekcji zdjęć i aparatów.

Przekroczenie progu Muzeum Fotografii Adama Gąsianowskiego w Zamościu przenosi przybysza w czasie. Adaś Gąsianowski pokazał mi te zdjęcia właściwie dwa dni chyba po tym, jak ten pan przyniósł. Na szóstym czy siódmym zdjęciu zauważyłem mojego ojca. Można czegoś ciekawego dowiedzieć. Jak wyglądał stary Zamość, jak ulice wyglądały, jak kamienice. Jak żyli ludzie przed nami ilość tam lat. Na niewielkiej przestrzeni zgromadzona jest ogromna ilość starych fotografii, aparatów czy sprzętów do wywoływania zdjęć.

A może byśmy zaczęli od tego, no bo ja tak właśnie, przychodzi gościo, przychodzi turysta, no i zaczynamy od początku fotografii. Dzień dobry, dzień dobry. Ja się pytam, czy zna Pan oficjalną datę powstania fotografii? Większość ludzi nie wie. No i ja wtedy właśnie zaczynam pokazywać zdjęcia. I opowiada. Oficjalna data powstania fotografii to jest 1839 rok. I pierwsze zdjęcie to był daguerreotyp, zdjęcie na blasce miedzianej. Pierwsze zdjęcia nie były na papierach, tylko na blachach. Blacha pokryta świateczną emulsją, wywołana w oparach tęci. No i tutaj z mojej szufladki wyciągam zdjęcie i to jest daguerreotyp. Zawsze był oprawiony w takie piękne podółeczka. albo złote, sremne ramki. Im był większy, tym był droższy. Także na początku był bardzo, bardzo mały. To wygląda jak kobieca puderniczka, powiedzmy.

Aparat? Wszyscy ludzie tak mówią właśnie. Aparat albo, co mógłby jeszcze przywieźć? Żonę. Żonę? Żonę sobie przywiózł z Mongolii. Moja prababka była Mongołką. I teraz zobacz na to zdjęcie. Przejdziemy tutaj. Zobacz na to zdjęcie. Jak miałem 8 lat, przedałem to zdjęcie na pół. Przedałem to zdjęcie na pół, dostałem klapa w tyłek od mamy. Co z tym zdjęciem zrobić? Wtedy jeszcze nie było photoshopa. Myślę, zacznę je segregować. Jak zacząłem segregować, tak do tej pory segreguję, tylko teraz mam ileś tam tysięcy do posegregowania. I na tym zdjęciu jest moja babcia ze swoim bratem. Czyli to są dzieci tej mogołki i mojego pradziadka. Jakby nie to zdjęcie, to byśmy się dzisiaj nie spotkali. Był taki okres, jak się pokazała fotografia sztukowa, to ja to wyretuszowałem, te przedarcie.

No ale pomyślałem sobie, kurczę, bez sensu to zrobiłem, nie? Wszystko się zaczęło właśnie od tego przedarcia i teraz już zrobiłem bez retuszu także. Wszystko zaczęło się od tego zdjęcia. Później kupiłem sobie pierwszy aparat. Później dostałem na komunię zmienę 8M. No i zacząłem fotografować. Później skończyłem szkołę fotograficzną, mieszkałem przy radnikiem fotografem. Później pracowałem prawie przez 30 lat jako fotoreporter i w międzyczasie cały czas zbierałem stare zdjęcia i stare aparaty. To jest mój trzeci zakład fotograficzny i tak do tej pory się nazbierało. A zgadnij, ile tutaj jest aparatów, jak myślisz, wystawionych w tym pomieszczeniu? Wystawionych? Czyli jest więcej. Jest więcej, tak, bo to jest mała część w kolekcji. Trzy lata temu policzyłem te aparaty. Przy odkurzaniu, bo to trzeba co jakiś czas odkurzyć, było tysiąc dziesięć aparatów. I skończyłem odkurzać, skończyłem liczyć.

I opowiadam, mam nadzieję, że to wszystko jakoś tam przetrwa, że się uda to wszystko uratować. Dla mnie to była fascynująca sytuacja, bo Adaś Gąsianowski pokazał mi te zdjęcia praktycznie właściwie dwa dni chyba po tym, jak ten pan przyniósł. Na szóstym czy siódmym zdjęciu zauważyłem mojego ojca. Zdjęcie zostało wykonane w 1942 albo 1943 roku. Mamy identyczne zdjęcie w albumie rodzinnym. Ojciec miał wtedy cztery lata, ale z drugiej strony jest jeszcze przypita pieczątka o flagu niemieckiego. Zdjęcia moja babcia prawdopodobnie zamówiła u tego fotografa i zostały one wysłane do dziadka do niewoli niemieckiej. I potem z dziadkiem one przyjechały, więc ja od razu rozpoznałem tego mojego dziadka. Rozpoznałem cztery czy pięć zdjęć, na których był mój ojciec, ciotki ze Stanisławki i tak dalej.

One u mnie przerażały gdzieś tak, jak wiem, z pół roku, zanim nabrały wilgoci. Wkładałem między dwie szybki do pewien krzannika i zacząłem je kopiować. I wyobraź sobie, że kopiuję pierwsze zdjęcie. Mam tutaj na ekranie. No i już, że tak powiem, że tak chwytam się tym zdjęciem i wchodzi mój kolega Boguś Nowak, w którym teraz pracuję, i patrzy i mówi, ty, przecież to jest mój ojciec. I mówię, co ty gadasz? Poleciał do domu, przyniósł album, porównaliśmy to zdjęcie, faktycznie jego ojciec. I mieliśmy już punkt zaczepienia, kto na tym zdjęciu jest, gdzie to było zrobione, bo ten pan nie chciał się przyznać. Kto tam mówi, że znalazł i nikt na ten temat nie wie. Jak ja już zacząłem i wiedzieliśmy, że to już jest Skierbieszów, to on się przyznał, że to robiła jego siostra czy tam ciotka i już mieliśmy punkt zaczepienia i udało nam się zrobić dwa albumy właśnie z tych negatywów.

I ja jeszcze do tej pory te zdjęcia odzyskuję. W tej chwili mam odzyskane ponad dwa tysiące zdjęć. Jeszcze są do odzyskania, dlatego żeby były tak w takim stanie, żeby one nie popękały. One nabierzają tej wilgoci. Po jednym, po jakiś czas sobie odtwarzamy te zdjęcia. I to jest niezwykle ważne, żeby mieć tą wiedzę, jak postępować z takim starym materiałem. No, to już jest całkiem inna historia. Słucham Pani. Chcę zdjęcie zrobić. Reprodukcję Pani chce zrobić? Tak. Możemy zajmować się? Proszę. Chcę zrobić z mamusię i z tatusia portret. A tu był nasz robiony, to ja to nie robiłem, to zdjęcie z tego czasu. Może i tak. No jasne, poznaję. A teraz chcę zrobić taką wielkość tego portretu, tak jak zeszyt.

Zobacz tutaj. na te zdjęcia. To są takie zdjęcia w takich specjalnych wkładkach do tych albumów i tu są dzieci i one były opowiadane albo właśnie w tych wkładkach, albo w złotych, srebrnych ramkach, takich wisiorkach zamykanych, żeby nosiło się, że tak powiem, na serduszku tej dzieci. I dalej nie możemy mieć kopii. Jedno zdjęcie i koniec. Przez fotografię cyfrową upadło więcej niż połowę zakładów fotograficznych w Polsce. Ja uczyłem się na Śląsku. Mój dziadek, jak pradziadek, wszyscy wujkowie byli koleżami. I też miałem bilet darmowy i tam sobie jeździłem. W Katowicach zdawałem egzamin czeladniczy na fotografa, bo marzyłem o tym, żeby właśnie mieć ten zakład fotograficzny. A żeby otworzyć zakład fotograficzny, to trzeba było mieć czeladnika.

A czy to Hartwig go zrobił? Mikulskiego? Tak. To jest Stanisław Mikulski, jeszcze przed rananiem w Stawrze Więcej niż Życie. Pracował w tarczy Osterwy w Lublinie i tam się sfotografował foto Polonii. Czyli najsłynniejszy polski szpieg, czyli J-23, czyli Hans Kloss. I jak już opowiadam o Mikulskim, no to opowiadam już o aparatach szpiegowskich. I teraz zobaczmy tutaj. Zobaczmy tutaj na te aparaty. To jest pradziadek Nikona. Najpierw był Ikon, a później był Nikon. I to jest szpiegowski aparat robiony dla kogoś na zamówienie. Tu jest Adox z 1911 roku i on jest na te szklane negatywy albo na te płytki, to Ci pokazywałem. Tu jest SIDA, niemiecki aparat szpiegowski z 1926 roku. Tu jest austriacki aparat szpiegowski z 1926 roku.

Ojej, skąd on to miał? Ojej, skąd to miał? Kiedyś ci może opowiem, nie powiem ci skąd on to miał. A zobacz teraz na ten aparat. W albumie jest cała seria zdjęć z podróży poślubnej Róży i Jana do Włoch nad morzem. Robili sobie zdjęcia nawzajem. Jan Zamoyski był w Róży Zamoyski bardzo zakochany. To są fotografie z albumów, które są u mnie w domu. Bardzo pogratulowałem, trochę maczałem palce w tym. Po pierwsze udało się opisać, bo wiele zdjęć nie miało opisów. Robiły to moje siostry, które wiele rzeczy pamiętały, czy porównując do innych zdjęć, potrafiły określić wszystkie osoby, które są.

Na przykład jak była robiona ta wystawa ostatniego ordynata, jego najbliżsi, ja miałem okazję też poznać pana Jana Zamoyskiego i kiedy z nim rozmawiałem, mówił, panie Janie, chciałem zobaczyć wasze zdjęcia. A on mówi, synu, jak mnie zamknęli do więzienia po wojny, wszystkie albumy, wszystkie zdjęcia właśnie tego typu, albumy, wszystko ubecja nam zabrała, nie mam żadnych zdjęć, zostały mi jakieś takie zdjęcia dowodowe, legitymacyjne, nie mam nic. No ale pan Jan umierał w Warszawie i pan Marcin Zamoyski sprząta mieszkanie pana Jana Zamoyskiego, no i znalazł schowane szklany negatywy. Przyjeżdżał do mnie, nogi mi się ugięły, jak ja to zobaczyłem, no i dawaj robić pierwszą wystawę. Udało się zrobić jedną, drugą, trzecią wystawę, no i udało się nam wydać właśnie album z tymi zdjęciami. Czyli czar starej fotografii z albumów Róży i Jana Zamojskich.

No bezcenne zdjęcia. Tak, bezcenne, tylko właśnie, że był problem z opisaniem tych zdjęć, bo pan Martin Zamojski jest najmłodszy z rodzeństwa, ale siostry zabrały te zdjęcia, siostry opisały i tam jeszcze ktoś z rodziny udało się opisać te zdjęcia i mamy ukratowane. Dosyć gruby album Adam Gąsianowski, Jan Narudy. Tak, z Anią robiłem. No i proszę zobaczyć, jakie piękne zdjęcia. Tu jeszcze udało nam się zerwać portrety wszystkich ordynatów. No i później już są właśnie zdjęcia z tych szklanych negatywów. I tutaj mamy jeszcze oryginalne koperty. Te szklane negatywy były w kopertach. Proszę zobaczyć, jak pięknie zachowane. Hrabina, Róża Zamojska. Także wszystko się udało zachować. Nowoczesne atelier fotografii wytwornej Henryk Szabenbeck. Zakopane. Tak. Krupówki 57. Byli na jakiejś tam wycieczce, zrobili sobie dwa albo trzy zdjęcia i już mieli zapakowane w piękną kopertkę.

Później wchodzi już fotoplastikon. Tu mamy fotoplastikon. Czyli jest, to ta szafa, to fotoplastikon jest. Tylko niestety nie pokazać jej zdjęć, bo się spaliła żarówka. A później już wchodzi kino i mamy już kamerę. I posłuchaj, jak on tutaj pięknie chodzi, ten kamerę. I tak czasami, jak widzisz, na przykład są stare filmy i Piłsudski tak szybko chodzi, czy tam żołnierze tak szybko chodzą. Jak taki fotograf, fotoreporter zobaczył Piłsudskiego, to za szybko tą kamerą kręcił. I później już tego nie można było zwolnić. No i oczywiście, później trzeba było to wywołać, no i wyświetlić. I tutaj już mamy rzutnik. Posłuchaj, jak on na piękne chodzi. Jak cyka. Następny etap fotografii. Każdy fotograf już marzył, żeby być później już kamerzystą, czy nawet takim reporterem filmowym.

Czy ty też marzyłeś o tym, żeby być fotoreporterem? Fotoreporterem? No to byłem. Ale marzyłeś o tym, czy to przypadkiem było? Chyba bardziej tak przypadkiem, nie? Zrobiłem jakieś tam zdjęcia i pan redaktor z Kroniki, wtedy jeszcze zamojskiej, pan Zdzichu Kazimierczuk mnie tam ściągnął do siebie i zaproponował mi pracę. Bardzo się przez tym broniłem, ale brat starszy mówił, no przynajmniej spróbuj. Jak spróbowałem, zostałem prawie na 30 lat i wylądowałem w Zamościu, bo mieszkałem wtedy w Zierzyńcu. Miałem swój zakład fotograficzny pierwszy, właśnie to było właśnie w Zierzyńcu. Pod szyldem foto Adaś. Trzeba było zaliczać wszystkie te imprezy. Ciężka praca, bo wyjrzało się, na przykład ja musiałem być w pracy o dziewiątej, tutaj w Zamościu, no i wracaliśmy czasami dwudziesta druga. Trzeba było te zdjęcia jeszcze wywołać i na rano znowu oddać. Analogowo wszystko się wywoływało w koreksie, powiększalnik, szybko trzeba było robić, a teraz już nie ma problemu.

Całkiem inna praca. Wtedy jeszcze ciemnie miałem właśnie tam w Zdzierzyńcu, no i to była naprawdę ciężka praca, ale ciekawa, bo jeździło się w teren codziennie, chrubieszowy, niechrubieszowy, no całe dawne województwo zamojskie. Pamiętam, że jak się siedziało w redakcji, no to wpadłem na czele, co wy tu robicie? Zbierać mi się tutaj od razu i jechać w teren. Był kierowca, samochód i jechało się, i zbierało się materiał, robiło się tam jakieś fotoreportaże, zdjęcia ludzi, a teraz już niestety już tego nie ma. Zobacz na to zdjęcie. Piłsudski w Zamościu. Piłsudski w Zamościu w 1922 roku. Zdjęcie zrobione przez najsłynniejszego fotografa zamojskiego Jana Szylowskiego. Siedzi na takim charakterystycznym krzesełku. W latach 70-tych taki starszy pan znalazł to krzesełko. Ogrosił się w prasie, że chce sprzedać.

Straszne pieniądze mu płacili za to krzesełko. Wyczuł grosz, znowu się ogłosił, podniósł cenę i tak chyba pięć albo sześć razy podnosił cenę. I za każdym razem chcieli mu płacić, a on tylko podnosił cenę. No ale zaczyna się remont ratusza na przyjazd Gierka. Gierek miał przyjechać tutaj w latach osiemdziesiątych na Dożynki i na strychu ratusza znaleziono jedenastu takich samych krzesełek. I cena mu spadła, nie sprzedał tego krzesełka i dwa lata temu znowu jakiś gościu przyjechał i do mnie tu się wcisnął, proszę pana, na tym krzesełku siedział pisiec, próbował sprzedać. Panie, całą historię tych krzesełek znam. Ja nie miałam pojęcia, że mamy zdjęcia Piłsudskiego w Zamościu. Ujejku, tych zdjęć Piłsudskiego jest cały czas fotoropota zrobiony właśnie przez Jana Szczerskiego i to naprawdę niesamowite zdjęcia. No i dosyć dużo ich zrobił, pewnie niedzielę na tym zarobił.

Piłsudski bardzo ładnie się sprzedawał. On był, że tak powiem, przez ludzi uwielbiany. Wisił w każdym urzędzie, w szkołach. No zobacz, tam jest poczecik Piłsudskiego i on wszędzie był. I fotografowie robili mu zdjęcia, bo się sprzedawały. Także tego Piłsudskiego jest naprawdę bardzo dużo zdjęć i naprawdę piękne zdjęcia studyjne. No i to właśnie, tak jak powiedziałem, Jan Strzyżowski zrobił taki fotoreportaż, czyli najsłynniejszy fotograf. Był strażakiem, był połowiakiem, sfotografował bardzo dużo ludzi w Muzamościu, takich najsłynniejszych ludzi, te wszystkie wizyty, największe imprezy. Umarł w 1938 roku i koniec historii. Nie wiadomo, co się stało, nawet nie wiadomo, gdzie jest pochowany. No i dwa lata temu przyjeżdża pan i mówi, proszę pana, ja jestem prawnukiem Jana Szyżowskiego. I mi jak to powiedział, nogi mi się ugięły, no zacząłem z nim rozmawiać, przywiózł nam zdjęcia, no i udało nam się zrobić wystawę właśnie Jana Szyżowskiego.

Ale już jest zdjęta, bo już następna jest wystawa. Oj, takich fotoreportaży było pewnie wiele. Taki najważniejszy to pewnie był papież w Zamościu, że musiałem to sfotografować. Pamiętam, to trzeba było zrobić, wszystkie przygotowywania. Przecież cała serówka była remontowana na przyjazd papieża. Później stawianie sceny. Papież w Zamościu to był taki najważniejszy fotoreportaż, praca w moim życiu. Jak blisko byłeś papieża? Przez moment można było, jak miałeś tą akredytację, byłem na tej wzwyżce, pozwalali zejść na dół, nie podejść, no nie wiem, ileś tam metrów. Można było podejść, zrobić parę zdjęć i odchodzimy, i następny, i następny, no i później już dalej. Trzeba było się cofnąć z powodu na tą wzwyżkę. Ale to było przeżycie niesamowite.

Jak pracowałem w Kronice Zamojskiej, później w Kronice Tygodnia, jestem w Zdzierzyńcu, no i dzwoni naczelny, przyjeżdżaj do redakcji, potrzebuję zdjęcia jakiegoś menela. Ja mówię, szefie, no skąd ja ci jakiegoś menela znajdę, nie? W niedziela i coś tam, coś tam. Wracaj do redakcji. Mój tato to usłyszał, poleciał do spiżarki, przyniósł denaturat, starą czapkę i mi popozował. Popozował, mówi, ja zrobiłem tam taką sesję, przywożę właśnie te zdjęcia do redakcji i naczelny mówi, kurde, chłopie, skądś takiego pięknego menela znalazł, nie? I to zdjęcie poszedł na pierwszej stronie. Pójdzie tato i kurczę, chłopie, weź już to wycofaj jakoś, bo się wszyscy ludzie ze mnie w Zyrzyńcu śmieją. Tak to jest mój tato. I też wydaliśmy kartkę z tym zdjęciem. No i przyjeżdżają ludzie i to to jest. Himilsbach.

Podobny do Himilsbacha. Podobny do Himilsbacha, nie? A to mój tato pozuje właśnie. W zbiorach Adama Gąsianowskiego są przeróżne aparaty, w tym dwa, które mają ciekawy i mylący kształt puszki do picia napoju. Widziałeś kiedyś taki aparat? W latach 50-tych Pepsi wypuściła taki aparat. Tu się otwiera obiektyw, tu jest wziernik, tu jest spust migawki, przewijanie filmu i robiło się zdjęcia. No i oczywiście Coca-Cola zrobiła lepszy, bo ten już ma wbudowaną lampę błyskową. Tu się go otwiera, spust migawki, przewijanie filmu i robiło się zdjęcia. Wszystkie dzieci, co tutaj jakieś są wycieczki, jak pokazuję, proszę pana, a pan mi sprzeda ten aparat, sprzeda mi pan aparat, no oczywiście ja nie sprzedaję żadnych aparatów, nawet jak mam 10 czy nawet 20, wszystko jest schowane, segregowane, żadnych aparatów nie sprzedaję.

Dwa lata temu przyjechała pani, okazało się, że jest dyrektorką największego muzeum na świecie w Kanadzie, Coca-Coli i Pepsi. Okazało się, że nawet nie widziałem, że to już jedna firma jest. No i tam z tłumaczką, ja jej pokazałem, ona wychodzi na zewnątrz, dzwoni, wraca z powrotem i mówi, proszę pana, nie ma takich u nas w muzeum, takich aparatów, ile pan chce. Ja powiedziałem, że absolutnie nie sprzedaję. Do tej pory mi żona nie może wybaczyć. Mówi, przynajmniej mogę się zapytać, ile by zapłacili za te aparaty. to byśmy mieli jakieś tam pieniądze. Ale nie, zostają tutaj. Z jakich one lat? Z lata osiemdziesiątych. Jak mieliśmy jeszcze ten pierwszy zakład, czy tę galerię starej fotografii, wracała z pracy i zaglądała do mnie, rozglądała się i mówi, o, ten nowy aparat kupiłeś, o, ten nowy aparat kupiłeś, a teraz już wchodzi i mówi, o nie, ja już nic nie wiem, co ty nowego kupiłeś.

Poddała się. Czasami wymawia, że nie chcę sprzedać, jak się dowie, że ktoś nam chciał coś kupić, ale bardzo też mi pomaga. Tak samo jak i dzieci. Mam dwóch synów i córkę. Synowie akurat tak się złożyło, że gdzieś tam wyjechali z Polski, mieszkają za granicą. No i też kiedyś tak jak rozmawiamy, to tam hachali się ze mnie i mówią, tato zbieraj, zbieraj, zbieraj, to my to kiedyś sprzedamy. Tak mnie wkurzali, no ale troszkę już się wydorośleli. No i teraz syn dzwoni Kacper i mówi, tato, wyhaczyłem fajny aparat. o kurcze, jak on mówi, że już wychacił, już sam kupuje, czyli on już na pewno tego aparatu już nie sprzeda. No i dosyć dużo mi tam kupują i sami zbierają. Czy ja do nich jadę i szukamy razem, kupujemy i zwozimy te aparaty do Polski.

Każde zdjęcie, czy to jest Lwowa, czy to jest polskie, czy to jest nawet niemieckie. Ja przecież jeździłem teraz do Gdańska i tam zdjęcia przywiozłem. Tam jest bardzo dużo tych niemieckich zdjęć. Ważne, żeby zostało uratowane. Jest w naszym muzeum. Za jakiś czas można zrobić z tego wystawę. Tak jak mówiłem, co roku jeżdżę do jakiegoś tam większego miasta i mam obcykane takie właśnie sklepy ze starociami. Szukam i tam wygrzebuję, kupuję te zdjęcia i zwożę. To Muzeum Fotografii Samości. A co z tym później? No jeśli dzieci nie będą chciały się tym, że tak powiem, opiekować, wszystko zostanie zapisane na własność miasta. Albo jako muzeum zostanie, jako fotografii, albo zostanie zabezpieczone, zostanie na inwentaryzacjach spisane.

Pokazano wszystkie 23 dopasowania. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.