Radio MORS - Zeszłodzieje - 4.04.2022

Późnym wieczorem 29 marca 1432 roku Murad II, sułtan Turków Osmańskich, oczekiwał rychłych narodzin swego dziecka od jednej z żon swego haremu. Zgodnie z tradycją, Murad czytał wtedy wersety Koranu obiecujące zwycięstwo nad niewiernymi, kiedy powiedziano mu, że ma syna. Syn ten miał się stać znany w historii jako Mehmed Zdobywca i 21 lat później, na początku kwietnia 1453 roku, miał on zerwać dla Turków czerwone jabłko chrześcijaństwa, jak nazywali oni miasto cesarzy bizantyjskich – Konstantynopol.

KONIEC! Witam wszystkich słuchaczy w audycji historyczno-kulturalnej Zeszłodzieje, przybliżającej historię Europy i świata. Dziś przyjrzymy się miastu, które stanowiło centrum średniowiecznego chrześcijaństwa. Szczególną uwagę zwrócimy na wpływ jaki Konstantynopol wywarł na historię Europy. Jest to także odcinek stanowiący zapowiedź sezonu drugiego naszej audycji, który poświęcę na szczegółowe omówienie historii Cesarstwa Wschodnio-Rzymskiego, przybliżając dokonania bizantyjskie. Będą mogli Państwo poznać m.in. rządy wybitnych cesarzy z dynastii macedońskiej, historię zmagań z ludami turkijskimi czy bizantyjską sztukę wojny. Początek miasta, które pewnego dnia miało się stać centrum chrześcijańskiej Europy, należy szukać jeszcze w czasach, nim balsen Morza Śródziemnego zdominował potężny Rzym.

Miasto Bizantion zostało założone przez Greków w VII w. p.n.e. Niestety dokładna data nie jest znana, Ale Herodot, jeden z ważniejszych greckich historyków, sugeruje, że założono je w 17 lat po założeniu miasta Kalcedon przez kolonistów z miasta Megary, miasta w Attyce. Miejsce na założenie tutaj osady nie było przypadkowe. Bizantion zlokalizowano nad Morzem Marmara i cieśniną Bosfor. I była to idealna lokalizacja, by kontrolować handel z Morza Egejskiego i Morza Śródziemnego na Morze Czarne. Niestety niewiele zachowało się informacji na temat pierwszej osady nad Bosforem. Jako że było to miasto greckie, wielu historyków sugeruje, że musiało ono posiadać akropol, czyli charakterystyczną wydzieloną część typową dla greckich miast.

Posiadały one liczne świątynie i budowle administracji miejskiej. Mimo to wiemy, że miasto było istotnym graczem w Lidze Deliańskiej, znanej także jako Liga Ateńska, czyli Zrzeszenie Miast pod przewodnictwem Aten, utworzonej w roku 478 p.n.e. Wskutek tego miasto zostało zdobyte przez siły spartańskie podczas wojny peloponeskiej. Miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk, a w wieku IV, mimo stanowienia ważnego punktu strategicznego w polityce regionu, Jak Macedonia a później Rzym. Znacznie więcej na temat Bizantium znajdujemy w kronikach dopiero w czasach rzymskich. Po wieku rosnących wpływów cesarzy rzymskich w regionie, zarządów cesarza Klaudiusza, Rzym oficjalnie zajął całą trację wraz z miastem w roku 46 naszej ery.

Był to okres, w którym cesarstwo zbliżało się do apogeum swojego rozwoju terytorialnego, rozciągając swoje wpływy od Morza Czerwonego i Lewantu po Rhen, Wyspy Brytyjskie i Półwysep Iberyjski. Pomimo stabilności, i względnego pokoju jakie przyniosły rządy pięciu dobrych cesarzy w latach 96-192 miasto zostało poważnie osłabione w wyniku oblężenia jakie przyniosły czasy niepokojów i walk wewnętrznych znanych jako rok pięciu cesarzy. Miastem zainteresował się cesarz Septymiusz Sewer, który założył dynastię Sewerów i ustabilizował cesarstwo po niepokojach wieku II. Dostrzegał on także strategiczne zaznaczenie miasta i rozpoczął on liczne projekty budowlane, by odbudować jego prestiż.

Jednym z najbardziej znanych projektów zainicjowanych przez cesarza Septymiusza są słynne łaźnie Zuksypa, które znajdowały się w centrum miasta, gdzie później ulokowana będzie dzielnica cesarska. Miały oczywiście wiele wspólnego w swoim projekcie ze słynnymi termami Karakali w Rzymie, jednak nie dorównywały im wielkości. Niestety oryginalna budowla z II wieku została zniszczona podczas powstania Nika, a braki finansowe i ważniejsze projekty w późniejszych latach przyczyniły się, że dopiero za rządów osmańskich łaźnie znów otwarto dla mieszkańców Konstantinie. Co zaskakujące, władze tureckie postanowiły odbudować łaźnie i od roku 2011 można z nich korzystać podczas wizyty w Stambule jako łaźnie Hagia Sophia Hurem Sultan.

Jednak najważniejszą budowlą miasta, której konstrukcję zainicjował cesarz Septymiusz, jest bez wątpienia hipodrom, cyrk położony we wschodniej części miasta. Założony w roku 203 naszej ery, Był miejscem odbywania się głównej atrakcji sportowej miasta, gdyż tak jak mieszkańcy Rzymu kochali swoje koloseum i gladiatorów, tak w Bizantium największą popularnością cieszyły się wyścigi rydwanów i wyścigi konne na hipodromie. W wiekach późniejszych popularność hipodromów rosła w całym cesarstwie wraz z rozwojem chrześcijaństwa, którego nauki zdecydowanie potępiały walki gladiatorów. Co ważniejsze dla naszej historii i historii Bizantium, z kibiców czterech głównych drużyn biorących udział w wyścigach rydwanów narodziły się ruchy, których popularność zaczęła naciskać na politykę miasta, czego kulminacją miało być powstanie Nika w roku 532, które omówimy w odcinku dedykowanym rządom Justyniana Wielkiego.

Najważniejszym rzymskim cesarzem, którego wkład miał na zawsze odmienić miasto Bizantion, był oczywiście cesarz Konstantyn I, od którego imienia to miasto przez następne wieki miało być znane jako Konstantinopolis, miasto Konstantyna. Rządzący w IV wieku naszej ery cesarz, w czasach, gdy wprowadzona przez Gioklecjana tetrarchia już dawno przestała spełniać powierzone jej zadanie, Znany jest przede wszystkim ze słynnej bitwy przy moście mulwijskim w roku 312. Konstantyn wedle kroniki doznał wizji od Boga, by na tarczach swych żołnierzy umieścić znaki KI RO będące pierwszymi literami imienia Jezusa Chrystusa w Grece. Zwycięstwa jakie odniósł nad Maksencjuszem Miało zmienić kierunek, w którym zmierzało Cesarstwo Rzymskie, mając teraz pierwszego cesarza, który nie tylko nie prześladował chrześcijan, ale także jawnie ich wspierał.

Jednak przez cały okres swoich rządów musiał borykać się z faktem, że przez swoje pochodzenie nie miał wsparcia elit rządzących Rzymem, gdzie bogaci patrycjusze często zasiadali w Senacie. Postanowił więc przenieść główną siedzibę cesarstwa na wschód. Historycy wskazują także, że za przeniesieniem stolicy stał też fakt, iż w IV wieku naszej ery na znaczeniu znacznie wzrosła wschodnia część cesarstwa, generując ¾ wszystkich dochodów, Za miejsce na swoją nową siedzibę wybrał Bizantion ze względu na położenie strategiczne zarówno dla handlu, jak i zarządzania prowincjami wschodnimi. Konstantyn nakazał zbudowanie nowych murów, które znacznie powiększyły obwód miasta i powiększyły ilość napływających osadników.

W wieku V i IV liczba mieszkańców wahała się od 600 tysięcy do prawie miliona. Nowy Rzym Konstantyna miał też być miastem odciętym od pogańskiej przeszłości, której nie dało się uniknąć w starej stolicy Zachodu. Jednak największą zmianą Jakie nieświadomie dokonał Konstantyn był też fakt, że od jego rządów uwaga cesarzy coraz bardziej skupiała się na wschodzie z powodu zagrożenia Sasanidów i plemion walczących nad Dnajem, zaniedbując zachodnie cesarstwo, które w 150 lat miało zostać pochłonięte przez najazdy barbarzyńskie. Poza powiększeniem miasta Konstantyn postanowił stworzyć także Forum Konstantyna, które miało stać się nowym centrum miasta, wznosząc tam także nowy budynek senatu.

Pomimo chęci odcięcia się od pogańskiej przeszłości, Konstantyn sprowadził do miasta liczne rzeźby i dzieła sztuki antycznej, z których przez wieki miało słynąć miasto. Jego mieszkańcy nigdy nie zapomnieli o antyku wbrew wizji promowanej później przez przedstawicieli włoskiego renesansu. Co bardzo ważne do podkreślenia, określenie Cesarstwo Bizantyjskie pojawia się po raz pierwszy dopiero w wieku XV. Zeszłodzieje

Ale wiemy, że do wybudowania kościoła Hagia Sophia był głównym ośrodkiem kultu miasta, a jego konstrukcja na planie Krzyża Greckiego miała się stać wzorem dla wielu świątyń we Wschodnim Cesarstwie. Kolejnym cesarzem, który ścilnie odcisnął swoje piętno na Konstantynopolu, był Teodozjusz II, wnuk słynnego Teodozjusza Wielkiego, który w sposób ostateczny podzielił Cesarstwo Rzymskie na wschód i zachód w roku 395. Co ważne do podkreślenia, wiele projektów, które przypisywane są temu władcy, tak naprawdę zlecili jego doradcy, sprawujący realną władzę w okresie regencji dla małoletniego cesarza. Najsłynniejszą z tych budowli I bez dwóch zdań stanowiącą średniowieczny symbol miasta są oczywiście mury teodozjańskie.

Konstantynopol już 100 lat wcześniej otaczały nowe mury, gdy miasto rozrosło się poza obręb miasta Bizantion. Ale to właśnie te wzniesione w roku 413 stały się ostateczną i główną ochroną miasta, aż do podboju przez Turków Osmańskich w 1453 roku. i były utrzymywane w stanie w większości nienaruszonym aż do XIX wieku, gdy miasto znacząco rozrosło się ponad swoje granice średniowieczne. Konstrukcja ta była prawdziwie imponująca i stanowiła najsilniejszy system fortyfikacji średniowiecznej Europy. Fosa liczyła 18 metrów szerokości, a po niej następowały dwie linie murów, pierwsza licząca 8 metrów, a druga od 16 do 18.

W połączeniu z licznymi wieżami i bramami Stanowiła zaporem praktycznie nie do pokonania, odpierając w swojej historii 11 oblężeń, a prawdziwie ulegając dopiero altleri i długotrwałemu oblężeniu tureckiemu, a nawet wtedy potrzebne były dwa miesiące ciągłego ostrzału, by móc złamać potężne mury Teodozjusza. Jak określił to historyk Lars Bronworth, to dzięki długiemu oporowi murów Konstantynopola kultura antyczna przetrwała wystarczająco długo, by zapoczątkować renesans. W roku 425 Teodosjusz założył Pandykterion, znany w języku polskim jako Uniwersytet Carogradzki lub jako z łaciny Ateneum. Z kronik wiemy, że na tym uniwersytecie wykładano 31 przedmiotów, w tym 15 prowadzonych po łacinie, a pozostałe Greką.

W miarę upływu wieków uczelnia miała wykształcić wiele wybitnych urzędników Cesarstwa Bizantyjskiego, A do ich wykładowców miały należeć takie osobistości jak np. św. Cyryl, później znany jako chrzciciel licznych plemion wschodniosłowiańskich. Jednak najważniejszym osiągnięciem tej instytucji miało się okazać zapewnienie przetrwania i ciągłości nauczania szkoły arystotelejskiej i platońskiej, długo po końcu ery świetności w czasach antycznych. Lata mijały, a miasto Konstantyna dalej służyło za siedzibę dumnych cesarzy Rzymu. Pomimo utraty zachodniej połowy cesarstwa, pod naporem najazdów plemion germańskich, wschód niezachwianie utrzymywał i kontynuował wielowiekową tradycję Rzymu.

Gdy zaś nadszedł wiek VI, na tron cesarski zasiadł Justynian I, ostatni cesarz, który aktywnie próbował odzyskać utracone prowincje Zachodu. Urodzony jako Flavius Petrus Sabatius, mimo swojego chłopskiego pochodzenia, miał dzięki działalności swojego wuja Justyna zostać cesarzem. Justyn I zdołał przejąć władzę po śmierci Anastazjusza, który umarł bezdzietnie, a samemu nie posiadając syna, na swojego następcę Justyn wybrał Justyniana. Nim jednak cesarz dokonał rzeczy godnych jego przydomkowi, próbując odbudować chwałę Rzymu i odzyskać zachodnie prowincje, musiał on ustabilizować sytuację wewnętrzną.

Jednak jego reforma podatkowa, prowadzona przez wybitnego, jednak skorumpowanego Jana Skapadocji, miała doprowadzić do powstania NIKA, o którym wspomnieliśmy wcześniej. W roku 532, podjudzani przez wpływowych senatorów kibice drużyn, ścigających się regularnie na miejskim hipodromie, Rozpoczęły zamieszki, które szybko miały wymknąć się spod kontroli. Niewielki miejski garnizon nie był w stanie zatrzymać dziesiątek tysięcy rozścieczonych mieszkańców, czego rezultatem było zniszczenie wielu ważnych budynków miasta, w tym oryginalnego kościoła Hagia Sophia. Tylko dzięki uporowi swojej żony Teodory, a także przy wsparciu straży przybocznej generałów Mundusa i Belisariusza, Justynian zdołał zdławić powstanie.

Masakra buntującej się na hipodromie ludności Zeszłodzieje Zajmuje powierzchnię prawie 5600 metrów kwadratowych, a najbardziej imponującym elementem jest kopuła licząca sobie 32 metry średnicy. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych jak na tamtą chwilę metod architektonicznych, jak na przykład pendentywy, kopuła wydaje się jakby unosiła się w powietrzu. Cała świątynia pokryta jest licznymi mozaikami i rzeźbionymi kolumnami.

Ocieka złotem i marmurem, czyli bogactwami zwożonymi wtedy z całego cesarstwa. Budowę Kościoła Mądrości Bożej ukończono w zaledwie 5 lat, a w trakcie których odrestaurowano także i odbudowano wiele innych budynków, jak np. Wielki Pałac Cesarski czy Łaźnię z Uksypa. Konstantynopol był miastem niezwykłym, pobudzając wyobraźnię, a także chciwość ludności średniowiecza. Zarówno potęga i przepych rzymskich cesarzy, a także przytłaczający splendor budowli i dzieł sztuki miasta przytłaczały każdego odwiedzającego i podkreślały jego małość w porównaniu do wiecznej chwały Rzymu. Niestety, to co przez wieki było źródłem chwały, W XIII wieku miało się stać jego zgubą.

W roku 1204, motywowani problemami dynastycznymi cesarstwa, a także chęcią zarobku, krzyżowcy udający się na IV krucjatę przejęli miasto, porzucone przez Aleksiosa V. Łupienie, jakiego mieli dokonać łacinnicy, znacznie przewyższało w brutalności to, którego mieli później dokonać Osmanie prawie dwa wieki później. Kierowani nienawiścią do kościoła prawosławnego, i uważających dzieła sztuki zgromadzone w mieście za relikty pogaństwa zniszczyli wiele rzeźb, przetapiając je m.in. na miedziane monety lub tnąc zdobione relikwiarze czy kościelne ornamenty na kawałki. Jedynie Wenecjanie starali się w sposób nienaruszony wywieźć i nie zniszczyć wiele zabytków miasta.

Dlatego m.in. kwadrygę nadal możemy oglądać na placu św. Marka w Wenecji. Pomimo odzyskania Konstantynopola przez cesarza Nicejski w 1261 roku, nigdy nie powróciło ono do dawnej świętości, będąc skazanym na ostateczny upadek i przejęcie przez Imperium Osmańskie. Jeśli nasi słuchacze chcieliby poznać szczegóły historii Cesarstwa Wschodnio-Rzymskiego, zapraszamy do nadchodzącej serii Cesarstwo Nieznane, która pojawi się już wkrótce w naszym radiu. Mówił dla Was Maciej Sobański z audycji Zeszłodzieje i do usłyszenia w następnym odcinku.