Radio MORS - UG Przedstawia - 28.04.2023

Uniwersytet Gdański przedstawia Cześć, tu Agnieszka Gruba. W naszym programie będziemy dziś gościć pana magistra Adama Majchrzaka, starszego analityka w Stowarzyszeniu Demagog i asystenta w Instytucie Mediów Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego. Dzień dobry. Dzień dobry. Nieprawdziwe informacje, czy właśnie tak zwane fake newsy, Zalewają internet i często przedostają się już do mediów głównego nurtu czy tak zwanych mainstreamowych mediów. Ale właśnie, czym jest ten fake news? Fake news z definicji to jest po prostu fałszywa informacja, ale tak naprawdę możemy powiedzieć o znacznie szerszym zjawisku, bo pod tym kryją się informacje częściowo prawdziwe, zmanipulowane.

Mamy łatwy dostęp do mediów społecznościowych, możemy sami kreować informacje. Często wcale nie mamy odpowiednich kompetencji do tego, żeby wypowiadać się w określonych tematach. No i to rzutuje na tym, że w sieci pojawiają się właśnie te fałszywe informacje. Niektórzy mogą robić to po prostu dla popularności, inni mają w tym jakiś interes finansowy. Powstają całe redakcje, które żyją z rozpowszechniania teorii spiskowych na tym, że próbują wywołać jakiś szok i skandal. Niektórzy oczywiście używają fake newsów w celach politycznych i także do dezinformacji, o której zresztą wspomniałem. No tutaj ostatnio najciekawszym tematem jest oczywiście ta dezinformacja rusyjska, której poświęca się wiele uwagi w związku z inwazją na Ukrainę. Jak krzywdzące mogą być te fake newsy?

Bo nie bez powodu właśnie mówi się o świadomości fake newsów i tak dalej. Jakie są konsekwencje? Myślę, że fake newsy dzisiaj mogą przede wszystkim dzielić społeczeństwo, czyli możemy tutaj mówić o tak zwanej polaryzacji. Mogą także generować hejt w stosunku do określonych osób. No i niestety ta szkodliwość fake newsów, ona ma wymiar nie tylko w sferze online tak naprawdę, ale gdzieś tam z czasem im bardziej zaawansowane pewne wierzenia związane z fake newsami, no to tym bardziej one się wylewają do świata rzeczywistego. No i w konsekwencji dochodzi do takich zdarzeń, że pod wpływem wiary w jakieś fake newsy, czy też szerzej właśnie w teorie spiskowe, dochodziło chociażby w trakcie pandemii do ataków na punkty szczepień, do podpalania masztów telekomunikacyjnych, ponieważ podejrzewano, że maszty wywołują chorobę COVID-19.

Różne były to przypadki oczywiście, ale widać już na ich przykładzie, że to, co się pojawia fałszywego w sieci, to jednak ma istotny wpływ na to, co się dzieje w świecie rzeczywistym. Pracuje pan na co dzień z fake newsami. Z jakim najciekawszym, najbardziej zabawnym, najbardziej interesującym fake newsem spotkał się pan w karierze? Myślę, że chyba najbardziej zabawną teorią spiskową, którą gdzieś tam opisywaliśmy w naszej pracy, no to była teoria, która głosiła, że Barack Obama i patriarcha Cyril I udali się do wnętrza Ziemi przez specjalne otwory na Antarktydzie. I w zasadzie ciężko powiedzieć, co zdaniem twórców tych teorii oni tam robili, ale sama ich wizyta miała otwierać oczy światu, żeby pokazać, że coś w tym wnętrzu Ziemi jest.

I podobno według tej teorii są tam ukryte dodatkowe, kolejne światy, które nie są odkryte. Dzięki takim teoriom możemy się trochę poczuć jak Kolumb, który odkrywa nowe kontynenty. No ale oczywiście ta teoria spiskowa miała pewne istotne niespójności. Barack Obama był jakieś kilka tysięcy kilometrów w tamtym czasie od linii brzegowej Antarktydy, a Cyril I nie przebywał właściwie na kontynencie, tylko w bazie wojskowej, przy której mieściła się cerkiew i odwiedzał tam żołnierzy. No i była to wyspa, a nie, no nie ma tam żadnego otworu, który umożliwiałby wejście do wnętrza naszej planety. Oczywiście takich różnych dziwnych teorii jest więcej, ale one z reguły na szczęście są wyznawane przez pewien margines.

Znacznie częściej spotykamy się z takimi teoriami, które głoszą, że np. szczepionki zabijają. I tutaj w tym przypadku już więcej osób jest chorych uwierzyć w takie teorie. Więc jak się bronić przed tym zjawiskiem? Jak się uchronić przed właśnie wiarą w takie nieprawdziwe informacje? Jest takie proste hasło, ale to hasło ma tak naprawdę bardzo dużą wartość i to hasło to krytyczne myślenie, czyli nie branie wszystkiego dosłownie, sprawdzanie informacji, które do nas docierają. To jest tak naprawdę zawsze pierwsza rzecz, którą my powinniśmy robić. Powinniśmy przede wszystkim docierać do innych źródeł, które albo potwierdzą, albo obalą to, czym się zajmujemy. www.radio-gdańska.pl

No na co dzień ma po prostu możliwość, żeby się zająć rozprawieniem z takim fake newsem. To w dalszej kolejności polecam tutaj narzędzia fact checkerskie. I te narzędzia fact checkerskie są oczywiście różne. Tutaj można korzystać z opcji zaawansowanego wyszukiwania w Google. Można korzystać z wyszukiwarek grafik, które pozwalają nam weryfikować kontekst, który był oryginalny, bo często się zdarza tak, że jakieś treści są wyrwane kompletnie z kontekstu, zdarzyły się ileś lat wstecz i ktoś przypisuje im znaczenie w kontekście współczesnym. No i tych narzędzi jest coraz więcej, są coraz łatwiejsze w użyciu, także skraca się też ten czas, który jest potrzebny na weryfikowanie źródeł. Już nie musimy, tak jak w dawnych czasach, możemy powiedzieć, gonić do biblioteki i szperać w źródłach, szperać w książkach.

Możemy wyszukać określone frazy, które nas interesują. No i też mamy do czynienia coraz częściej z chatbotami, które jeszcze są nieidealne. Niestety często też nam wypluwają jakieś fake newsy i musimy pamiętać, że dzieje się tak dlatego, że po prostu w internecie jest wiele fake newsów i chatboty chcąc nie chcąc bazują na nich. Ale myślę, że z czasem one będą udoskonalane i wręcz będą bardzo przydatne w procesie sprawdzania informacji. Czy właśnie, tutaj zostały wspomniane chatboty, czy na przykład sztuczna inteligencja będzie nam właśnie tutaj pomagać, na przykład w weryfikacji, czy jest kolejnym zagrożeniem, które może gdzieś tam produkować te fake newsy, szerzyć tezinformacje? I zagrożeniem, i też nie zagrożeniem.

Jeżeli mowa o zagrożeniach, no to możemy przywołać sobie w myślach chociażby deepfake z prezydentem Zeleńskim. Który nawoływał Ukraińców do złożenia broni. No jak wiemy była to rosyjska prowokacja. I najpewniej takich sytuacji będzie coraz więcej. Rosjanie szkolą się w wykorzystywaniu deepfake'ów, więc najpewniej będzie więcej takiej dezinformacji z użyciem technologii, z użyciem sztucznej inteligencji właśnie. Ale tak naprawdę sztuczna inteligencja też pozwoli na pewne automatyzmy w sprawdzaniu faktów, pozwoli wychwycić więcej fałszywych przekazów w krótszym czasie, pozwoli na łatwiejsze odnajdywanie źródeł. Czy też sztuczna inteligencja sama będzie mogła oceniać, czy fałszywy obraz został właśnie wygenerowany przy użyciu sztucznej inteligencji?

Mogłby pan rozwinąć właśnie pojęcie deepfake, bo wiele osób może nie kojarzyć właśnie na czym to zjawisko polega. O deepfake'u w takim klasycznym ujęciu mówiliśmy o nagraniach, na których są podmieniane ludzkie twarze. Albo całe nagranie powstaje od podstaw z użyciem cudzego wizerunku. Ale dzisiaj to pojęcie staje się szersze, bo nawet obraz, który jest czymś statycznym, nie jest nagraniem przecież, to on też może być deepfake'iem. Jeżeli od podstaw ma wygenerowaną np. cudzą twarz, nastąpiła jakaś podmiana na grafice albo w całości wygenerowaną taką grafikę, Czy nawet wreszcie możemy mówić o deepfake'ach, kiedy sztuczna inteligencja tworzy kompletnie fikcyjną osobę, która nie istnieje i takie deepfake'i mogą być wykorzystywane później w tworzeniu fałszywych tożsamości i są używane też na masową skalę po to, żeby stwarzać wrażenie powszechności jakichś różnych narracji.

Jak właśnie wygląda praca takiego zawodowego fact checkera? Czy to się czymś różni od takiego sprawdzania sobie samemu wiadomości w internecie? Czy są właśnie jakieś specjalne narzędzia dla osób, które zawodowo się tym zajmują? No i właśnie na przykład ile to czasu zajmuje taka weryfikacja dokładna z podaniem źródeł? Na pewno jest to bardziej skoordynowane niż w przypadku takiej samodzielnej weryfikacji, bo mamy odpowiednie osoby, które zajmują się zebraniem fałszywych przekazów w sieci, czyli dokonują takiej wstępnej selekcji, zauważają pewne nieprawidłowości, robią taki wstępny research. Mając te świadomość, że taki fake news się pojawił w sieci, no to ktoś inny z naszego zespołu musi opisać takiego fake'a.

I tutaj tak naprawdę opisanie takiego fake'a może potrwać i godzinę, jeżeli to jest jakiś prosty fake news, ale czasami potrafi to trwać nawet dzień czy dwa. Zależy wszystko od przypadku. Jest to często żmudna praca, bo trzeba wyszukiwać wiele źródeł, wiele informacji, które trzeba przedstawić w odpowiednim kontekście, zrozumieć, często się nauczyć, skontaktować się z odpowiednimi ekspertami. To wszystko oczywiście rozciąga tę pracę, ale później procentuje. W efekcie mamy taki tekst, który jest takim kompleksowym case study konkretnych fake newsów, a także ich weryfikacją. Chciałam jeszcze właśnie zapytać o znaczenie właśnie takich stowarzyszeń, które zajmują się sprawdzaniem tych informacji, tak zwanych fakt checkingowych.

Dlaczego takie ważne, żeby one były i jakby powstawały? Myślę, że jest to ważne przede wszystkim dlatego, to też wiąże się z tym, o czym wspomniałem wcześniej, że nie każdy z nas ma czas. Więc jeżeli ktoś chciałby znaleźć jakieś miejsce, jakąś przestrzeń, w których są gromadzone i analizowane takie przypadki, no to właśnie organizacje fact-checkingowe są do tego odpowiednim źródłem. One są pomocą, istotną bardzo. Często też korzystają z takiego społecznego fact-checkingu. Odbiorcy mogą przesyłać przecież, zgłaszać różne fake newsy do organizacji fact-checkingowych i później te organizacje fact-checkingowe takie fake newsy oczywiście rozpatrują. Jest to cała oczywiście prężna machina i myślę, że jest to taka też wartość dodana, no pewna taka wartość kontrolna w stosunku do tego, co pojawia się w mediach społecznościowych, a niestety dzisiaj często tego brakuje.

Treści jest mnóstwo, często są wrzucane właśnie bez żadnej kontroli, a mogą, tak jak wspomnieliśmy zresztą, wyrządzać realne szkody. A jak właśnie szerzyć tą świadomość o istnieniu fake newsów, o tym, że właśnie ta dezinformacja jest taka niebezpieczna i zachęcić ludzi w sumie w każdym wieku do sprawdzania tych informacji? Osobiście marzyłaby mi się wielka kampania na całą Polskę, którą przeprowadził by rząd, ale to by było bardzo trudne, tak? I też pojawiłyby się zarzuty o to, że taka kampania może być w pewien sposób stronnicza. No i też między innymi dlatego działają Dzień dobry.

Gdzieś tam nasze życie nie było pogrążone w tym fałszu, tak? Możemy mówić o higienie cyfrowej tak naprawdę w tym przypadku. Są oczywiście inne inicjatywy. Nasza w Polsce, możemy powiedzieć, że jest taką flagową na ten moment. Organizowany był niedawno konkurs tutaj na Uniwersytecie Gdańskim, ogólnopolski konkurs Detektor. Czy to jest jedna z takich form właśnie szerzenia świadomości o fact checkingu i fake newsach? Tak, to jest w zasadzie jeden z celów konkursu. Celem jest edukacja medialna i zainteresowanie przyszłych dziennikarzy, Przyszłych politologów. W zasadzie możemy mówić o każdym dowolnym studencie, który interesuje się dezinformacją. Naszym celem jest pokazanie, że walka z dezinformacją może być pasjonująca, może przebiegać w łatwy sposób, przy odpowiednim podejściu.

No i owocem tego jest właśnie ten konkurs, który próbuje znaleźć takie największe talenty i stworzyć dla nich szanse. No bo przypomnę właśnie, że za pierwsze miejsce w konkursie osoba, która zwycięży otrzyma płatny staż w Stowarzyszeniu Demagog. Na rozwiązanie musimy jeszcze zaczekać, ale więcej szczegółów wkrótce i myślę, że w maju spotkamy się z finalistami. Dziękuję bardzo za rozmowę. Naszym gościem był pan Adam Majchrzak, starszy analityk w Stowarzyszeniu Demagog i asystent w Instytucie Mediów Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego. Dziękuję. A tuż po krótkiej przerwie laureaci konkursu Dektektor opowiedzą nam o swoich wrażeniach.

Zdjęcia i montaż Współpraca w Wrocławiu

Znaleźć swoje miejsce. Przedstawia i Komunikacja Społecznej

Uniwersytet Gdański przedstawia. Wracamy po przerwie, a z nami w studio studenci ostatniego semestru drugiego stopnia na kierunku Dziennikarstwo i Komunikacja Społeczna, Zuza Dudkiewicz i Max Jankowski. Witam serdecznie. Cześć. Cześć. Oboje dostaliście się do finału w konkursu Detektor, konkursu fakt checkingowego. Chciałam się was zapytać, czy udział w tym konkursie rozszerzył waszą wiedzę, podniósł świadomość, czy już mieliście tą świadomość przed tym konkursem? Wiedzę na pewno poszerzył, ale generalnie ja się dostałem do tego finału chyba przypadkiem całkiem. Nie spodziewałem się kompletnie, bo ja nagrałem po prostu piosenkę i nie spodziewałem się, że raczej taka forma ma szansę gdzieś tam jakoś zaistnieć, więc po prostu jakby

Jak w misiu jestem z twarzy podobny zupełnie do nikogo i po prostu się tak o prześlizgnąłem, ale na pewno finał tego konkursu troszeczkę mnie nauczył rzeczy. Ja niestety nie dałem rady z niektórymi zadaniami, ale myślę, że w jakiś sposób tę wiedzę może wykorzystam. No ja się nigdy, szczerze powiedziawszy, nie interesowałam już tak fakt checkingiem, ale ten konkurs dał mi jakieś takie tło do tego, żeby zgłębić te informacje. Na pewno dużo dało mi, w sumie naprawdę dużo dało mi to szkolenie przed etapem finałowym, w którym się dowiedzieliśmy, jakich narzędzi można używać, żeby te informacje sprawdzać.

No i tak naprawdę zadania konkursowe dzięki temu szkoleniu naprawdę dało się zrobić. Także na pewno się dowiedziałam sporo. Czy jakieś narzędzie przykuło waszą szczególną uwagę albo mieliście już możliwość wykorzystać to jakby dla siebie? No mi się wydaje, że tutaj te wszystkie sprawdzacze, że tak powiem, grafik w Google to mi się dość przydało w sumie, Chyba się nigdy wcześniej jakoś tak mocno nie zastanawiałem nad tym, w sensie wiedziałem, że generalnie grafiki, wszelkiego rodzaju obrazy, fotografie da się podrobić, mało tego, że sztuczna inteligencja jest w stanie to wygenerować,

Jakoś tak nigdy się nie zastanawiałem nad źródłami tego wszystkiego, a teraz tutaj sobie mogłem znaleźć, nie wiem, źródło zalewu w Nowej Hucie i nie wiedziałem w ogóle, że w taki sposób można to zrobić, gdzieś tam metodą dedukcji do tego doszedłem. Tu się zgadzam, jeśli chodzi o wyszukiwanie obrazów za pomocą tego narzędzia Google, to na pewno się przydaje i sam fakt właśnie tego, że istnieje coś takiego jak wykrywanie sztucznych twarzy, w sensie, że można zobaczyć czy ktoś taki istnieje czy nie istnieje, to jest bardzo fajne i w ogóle od razu takie życiowe. Mi się wydaje, bo ja sama nigdy nie korzystałam w moim życiu z tego, ale gdybym nadal była singielką i używałabym Tindera, to ja myślę, że bym używała do weryfikacji fake kont facetów, to jest po prostu notoryczne, że nie mówię, że tylko faceci, pewnie kobiety też to robią, używają po prostu zdjęć jakichś celebrytów albo coś takiego i się okazuje, że ktoś sobie zabrał czyjś wizerunek.

Ja myślę, że to jest bardzo przydatne, żeby się nie naciąć. I z Vin Diesel'em idziesz na randkę. Tak, tak, z Emilii Ratajkowskiej. To może jeszcze opowiecie nam coś o swoich pracach. Max już wspomniał, że była to piosenka. Jakby skąd inspiracja, właśnie skąd ten pomysł? Jak to zawsze klasycznie mówię w takich przypadkach, z życia. W sensie zawsze się interesowałem jakimiś takimi tematami związanymi z Geopolityką i takimi rzeczami jak wykorzystywanie ludzi do różnych celów marketingowych, zarabiania pieniędzy, nieczystych celów. Do tego jeszcze w tej mojej piosence jest dużo odniesień do książek np. do Dżumy, Kami.

Generalnie na takiej zasadzie myślę, że po prostu gdzieś tam z historią się też interesowałem zawsze i tak sobie spojrzałem na to z takiego punktu widzenia osi czasu, że tak na dobrą sprawę zawsze komuś na rękę było dezinformowanie ludzi, zawsze komuś na rękę było sterowanie ludźmi i po prostu ogłupianie tych ludzi, żeby po prostu tłum poszedł za tym interesantem, że tak powiem. Ja myślę, że warto wspomnieć, jak ten konkurs był skonstruowany i skąd w ogóle tutaj się pojawia ta kwestia tych zadań. Więc konkurs opierał się na trzech etapach. Pierwsze to było zadanie konkursowe kwalifikacyjne, potem był drugi etap, w którym dostawaliśmy te narzędzia, których możemy użyć do weryfikacji.

No i trzeci etap to jest, to był finał już po prostu, w którym dostawaliśmy zadania, 10 zadań i ja postawiłam na, ponieważ zadanie konkursowe to kwalifikacyjne mogło być dowolne, ograniczała nas tylko powiedzmy wyobraźnia, więc można było zrobić jakąś grafikę na temat fake newsów, zdemontować jakiś fake news. Ja, ponieważ nagrywam podcast, postanowiłam, że moją formą zadania będzie po prostu nagranie podcastu na temat fake newsów, a że jeszcze do tego piszę wiersze. To się połączyło również z wierszem, także jeśli ktoś byłby zainteresowany posłuchaniem tego odcinka, to serdecznie zapraszam na podcast Szymborskiej ze mnie nie będzie na Spotify i na YouTubie.