O wyrazie przechera

Czasami analizuje się teksty trochę starsze, które zawierają różne ciekawe wyrazy i jedna z polonistek zapytała mnie o przeherę. Znano różne w świecie lisy, był więc lis Ancymon Łysy, pospolity lise Grudy, pełen sprytu i obłudy, lis Niebieski, wielki Sknera, zezowaty lis Przehera. Panie profesorze, ktoś kto, o kim możemy powiedzieć, że jest przecherą, to taki wyraz nieużywany w polszczyźnie już dzisiaj. Rzeczywiście, przechera to wyraz bardzo dawny i w polszczyźnie od XVI wieku się pojawiał, oczywiście zapewne wcześniej, ale zaświadczony w tekstach pisanych. Skąd on się wziął w języku polskim? No, będziemy tak schodzić, schodzić. Przechera, przechyra.

W niektórych gwarach pojawiał się również taki właśnie rzeczownik przechyrać, w znaczeniu sprzeczać się funkcjonował taki czasownik. No i właśnie przechernik, ten kto się lubił sprzeczać, kłócić, przechyrać właśnie, zatem przechyrać, jeszcze z tym prze- od cherać, chyrać, nie domagać, chorować. Ale w związku z tym, być chorowitym, jeżeli ktoś był chorowity, to dlaczego dziś przechera to jest oszust? Proszę Państwa, cwaniak, chytrus, człowiek bez skrupułów, krętacz, spryciarz, takie ma dziś znaczenie przechera. Być może, proszę Państwa, właśnie ten ktoś, kto udawał chorego, taki był sprytny, że udawał chorego, przechera właśnie, ten ktoś, kto choruje, ktoś jest słaby, chorowity.

Ale był sprytny, bo umiał udawać tego chorego i z jakiegoś powodu mógł osiągać jakieś zyski. Oczywiście przechera to mógł być też ktoś, kto jest przekorny, kto się lubi sprzeczać. Pamiętają Państwo, że też właśnie przechernik to był ten, kto się lubił sprzeczać. Nie jest do końca czasem jasna taka prosta droga wyrazu na przestrzeni kilkuset lat i czasem lubimy, ja często państwu mówię, nawet dzisiaj wyrazy zmieniają swoje znaczenie. W języku młodzieżowym na przykład znaczy coś innego niż u osób starszych. W związku z tym czasem te różne zmiany, modyfikacje znaczeniowe pojawiają się. I dlaczego proszę państwa od chorego, Od udającego chorego ktoś się stał przebiegłym, sprytnym.

Jak ten wyraz zmienił znaczenie? Trudno do końca powiedzieć. Niemniej jednak słowniki notowały wyraz przechera. Przechyra jako frant, oszust. W XVI-XVII wieku przecherny to był szalbierski, zwodniczy, również podły czasem w niektórych słownikach. Ale ta chyra, cherać, słabość i to, że ktoś był też chory kiedyś tam, proszę Państwa, to wszystko na przestrzeni dziejów zmieniało się i te modyfikacje znaczeniowe funkcjonują w bardzo częstych sytuacjach. Niemniej jednak pamiętajmy, że wyraz przechera dziś jest już rzadko używany. Ten rzeczownik można by powiedzieć, że jest... Nawet nie znalazłem go w kilku słownikach, proszę Państwa. Już się nie pojawia, ale dziś gdybyśmy mieli interpretować jego ostatnie zapisy w kontekście definicyjnym to przechera, chytrus, cwaniak, człowiek bez skrupułów, krętacz, spryciarz.