Baba-jaga i baba-jędza

Dzień dobry Państwu. Znane są zapewne Państwu połączenia wyrazowe baba-jaga i baba-jędza. Jedna ze słuchaczek pyta o etymologię wyrazu jędza. To jest bardzo ciekawa kwestia, gdyż i jaga i jędza, te składniki, wywodzą się z jednego źródła. Z prasłowańskiej endzy, engi nazwy niemocy, choroby, złej istoty mogącej powodować niemoc i chorobę. I właśnie w tych połączeniach baba-jaga, baba-jędza wiemy, że mają te rzeczowniki takie no trochę czarodziejsko niewłaściwe. Skojarzenie, czyli z takimi osobami, które mogą powodować pewnego rodzaju komplikacje w folklorze zwłaszcza. To są negatywne postacie, chociaż bywa, że ta baba-jaga jest sympatyczniejsza niż baba-jędza, ale wiemy, że przedstawia się z takim hakowatym nosem, jest często złośliwa, lubi szkodzić innym, a czasami zjeść takiego Jasia i taką Małgosię.

Niemniej jednak, proszę Państwa, i Jędza, i Jaga mają ten sam źródło słów, tylko ta prasłowiańska Enga, Endza rozwinęły się na dwa sposoby. Jaga na wschodzie, a Jędza na zachodzie Słowiańszczyzny i to jest charakterystyczne. Chociaż proszę Państwa w języku polskim też baba-jaga, baba-jędza funkcjonują niemal wymiennie. Jednak źródło słów nawiązuje do niemocy, choroby, złej istoty. W życiu natomiast jędza, już przede wszystkim jędza, to kobieta uważana za niesympatyczną i złośliwą. To jest takie potoczne pejoratywne określenie. Nie mówimy już o niej jaga, tylko właśnie a to jędza. Sama baba-jaga i sama baba-jędza, też te dwa określenia, te dwa rzeczowniki mają w sobie pewnego rodzaju tautologiczne skojarzenie, bo zarówno jaga, jak i jędza były uznawane za osobę mogącą za pomocą czarów wpływać na losy ludzkie.

Również uznawana była często za znachorkę taka jędza, taka jaga. I baba w drugim swoim znaczeniu też ma pewne symptomy bycia znachorką czy czarownicą właśnie w gwarach. Zwłaszcza ta starsza kobieta, ta staruszka często była określana babą, czyli znachorką, czarownicą. W związku z tym moglibyśmy powiedzieć, że baba-jaga, baba-jędza są to takie tautologiczne określenia, czyli jedno i drugie w pewnych kontekstach określenie może mieć dokładnie takie samo znaczenie. Jeżeli chodzi o odmianę, to rzeczowniki żeńskie nie budzą tu wątpliwości. Jędza, jędzy, komu, czemu się przyglądamy. Jędzę widzimy na przykład. Pamiętajmy też, że baba-jaga zazwyczaj, baba-jędza, te wyrażenia zapisywane są z łącznikiem, ale nie wszystkie słowniki co do tego się zgadzają, dlatego czasem zapisane w postaci oddzielnej mogą budzić pewne wątpliwości.

Jednakże ich źródło słów i jagi, i jędzy jest identyczny To enga, jeszcze raz przypomnę, i endza to ciężka choroba, niemoc lub osoba, która takie coś może spowodować, czyli może spowodować niemoc i chorobę. A rozprawę z językiem w Radiu Kielce można wysłuchać od poniedziałku do piątku około godziny 13.30.