Czy "Ostatni samuraj" jest oparty na prawdziwych wydarzeniach? I prof. Ewa Pałasz-Rutkowska

Co jest w nim prawdą, a co fikcją? O to zapytam dziś mojego gościa, panią prof. Ewę Pałasz-Rutkowską, japonistkę z Katedry Japonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, autorkę monumentalnej książki dzieje kultury japońskiej. Dzień dobry. Dzień dobry. Pani profesor, ja lubię zaczynać od postaci, bo tutaj ta postać jest bardzo istotna, właściwie nabudowuje nam ramę narracyjną, bo zawiązaniem akcji Ostatniego samuraja jest werbunek Nathaniela Algreena, granego przez Toma Cruise'a, do japońskiej armii. Chodzi o to, że Algreen ma wyszkolić nową, nowoczesną armię cesarską. Czy Nathan Algreen jest postacią historyczną? To jest postać fikcyjna, wymyślona przez reżysera, który, no myślę, że chciał jakoś nawiązać, no raz, że jest Amerykaninem, dwa, że chciał nawiązać do tego, co się działo w Stanach, prawda, do walk z Indianami między innymi, więc to, myślę, było celem.

I wojska cesarskie zwyciężały, to szło od Kyoto w stronę północną, aż do Hokkaido na wschód i na północ. Ostateczne walki były właśnie w Hakodate na Hokkaido i Pan. Francuz, o którym Pan wspomniał, Pan Brunet, nie powrócił, a Francuzi mieli wrócić po tym 1968 roku do Francji. On i jeszcze kilku innych kolegów właśnie z armii francuskiej zostali przy siłach Sioguna, także byli wierni od początku do końca właśnie Siogunowi, walczyli do końca w czasie tej wojny Bosin. Akcja filmu toczy się w roku 1876 i 1877. I tutaj też jest nawiązanie swoją drogą do tych walk z Indianami, bo jeżeli założymy, że Nathaniel Algren przybywa do Japonii, właściwie musiał przybyć pod koniec tego roku, bo jest często wspominany generał Custer, który dopiero w czerwcu 1876 roku poległ w bitwie pod Little Bighorn, więc to jest bardzo świeża historia dla Stanów Zjednoczonych.

Niemniej mamy rok 1876, dekada po wojnie łosin, ale Japonia nie jest nadal miejscem spokojnym, do czego zaraz sobie przejdziemy. Nathaniel Algren przybywa do Yokohamy i chyba ktoś, kto jest zaznajomiony z geografią Japonii musi się zdziwić, jak widzi ten krajobraz wybrzeża japońskiego, bo tam w tle majaczy góra Fuji. Czy z Yokohamy widać Fujiyame? Tak wyraźnie nie widać, na pewno. Myślę, że to już jest taki symbol Japonii, że tutaj chciał reżyser nam pokazać, że to na pewno jest Japonia, prawda. Bo jeszcze ta architektura, no to tam są stare domy, prawda, jest, no widać, że to jest trochę starego i zaczyna się coś nowego, ale to jeszcze nie jest nowoczesne.

Górę Fuji widać czasami, jak się jedzie z Tokio do Yokohama kolejką. To są takie miejsca, jak jest dobra pogoda, nie ma wilgotności za dużej, to ją czasami widać. Ale to nie jest tak, że jak wpływamy do portu, to od razu przed nami ukazuje się wspaniała Święta Góra Japończyków, bo jest jednak oddalona od tego miejsca. Właśnie w Yokohamie o dziwo Nathan Algren dostępuje zaszczytu audiencji u cesarza. Dziwne, prawda? Chyba cesarz nie powinien być w Yokohamie. Na pewno go tam nie było. Myślę, że to może jest taka przenośna. Yokohama była portem, pierwszym takim portem międzynarodowym. Tam mieli swoje siedziby różni cudzoziemcy, handlowali z Japończykami. Tam miały siedziby pierwsze zakłady fotograficzne przez cudzoziemców, zresztą założone i chwałę im za to, bo mamy sporą dokumentację tamtych czasów na fotografiach.

Także taka to była zasada. Mutsuhito natomiast to jest imię książęca, wówczas panującego cesarza, którego nie używano. I zresztą obecny cesarz ma na imię Naruhito i też nikt do niego w ten sposób się nie zwróci, no chyba że piszemy o nim my, czyli naukowcy, dziennikarze, także to jest dopuszczalne. Innymi słowy, gdyby Nathan Algren faktycznie stanął przed obliczem cesarza, to raczej nie byłby to cesarz dookreślony jako Meiji, ale tym bardziej nie byłby dookreślony jako Mutsuhito, tak? No ale tutaj od razu wiemy, o co chodzi, prawda, jak jesteśmy w erze, więc bardzo dobre wyjście. Właśnie, trzeba powiedzieć o tym, co to była za era.

Choć dużo tutaj powiedzieliśmy o Cesarzu, dużo powiedzieliśmy już też o Nathanie Algrenie, to tak naprawdę nie są to główne postacie tego filmu. Główną postacią jest samuraj Katsumoto, grany przez Kena Watanabego, Wspaniała rola i absolutnie zasłużona nominacja do Oscara, a właściwie szkoda, że nie Oscar. Katsumoto to przywódca rebelii samurajów wymierzonej właśnie w te plany modernizacyjne. Znajdujemy w dziejach Japonii postać, która mogła być pierwowzorem Katsumoto, prawda? Tak, tutaj oczywiście i zresztą reżyser też to przyznaje. On bardzo dobrze się przygotował, mówię o reżyserze, także tutaj naprawdę jestem pełna uznania. Ma swoje ulubione książki, nie będę wymieniać tytułów, które dotyczą właśnie tamtego między innymi okresu.

Zrobili to wszyscy panowie z rządu. Saego właśnie na tych wizerunkach, które mamy, no też zawsze ma krótkie włosy. Nigdzie nie widziałam jego wizerunku z długimi włosami, znaczy z tym kokiem. W 1972 roku obcięto włosy cesarzowi i właśnie ten wizerunek był jak najbardziej nowoczesny. Wspominaliśmy już o tym, że siły Katsumoto wycięły w pień oddziały cesarskie na samym początku filmu i w ten sposób Nathan Algren, bo znowuż od niego uciekliśmy, a mimo wszystko jego oczami spoglądamy na Japonię, trafia do wioski Katsumoto, gdzieś ukrytej głęboko w górach. To jest taki sielankowy obraz życia w zgodzie z naturą, ale też drogi wojownika.

To mi się bardzo podobało, chociaż Saigo na pewno nie mieszkał w takim domu, nie był aż takim myślicielem, chociaż poświęcał się, studiował różne teksty, kaligrafował. Czytał, pisał też dla potomnych, no zbierał grono tych uczniów, których uczył, prawda, tego jak być porządnym wojownikiem, porządnym Japończykiem. Także tutaj ta warstwa, oczywiście góry są inne, no inne niż japońskie, no ale to już jest naprawdę drobiazg, ale zachowania samurajów, stroje, właśnie zbroje, no myślę, że to jest bardzo adekwatne do tego, co było w rzeczywistości. Nathan Algren w pewnym momencie zaczyna przyjmować jako swoje zachowania samurajów, jest wyraźnie nimi zafascynowany w tym filmie.

Ten pocisk ma Przelecieć dzięki temu dalej, działa strzelają na wprost, a tam cały czas jest i w polskiej wersji językowej hałubica i w angielskiej wersji językowej howser chyba tak to się nazywa. Jest to błąd, duży błąd. Każdego, kto choć trochę się interesuje językiem militarnym, to faktycznie może to zirytować, ale faktycznie dojdźmy do Tej finałowej sceny, w której za sprawą Algreena Katsumoto doznaje pośmiertnego zwycięstwa moralnego. Otóż Algreen sam, bardzo ciężko ranny, przybywa na dwór cesarski i wręcza cesarzowi miecz Katsumoto, ten na wspomnienie o dawnym mentorze,