Jezuici - władcy sarmackich dusz?

I tak oto z perspektywy Rzymu na dalekiej północy istniało państwo, które wymykało się Watykanowi z rąk. Była to właśnie Rzeczypospolita Obojga Narodowa. W kolejnych dziesięcioleciach XVI wieku w tym potężnym państwie reformacja, zwłaszcza w swojej odmianie kalwińskiej, zapuszczała korzenie coraz głębiej. Jej zwolennicy, jak np. Andrzej Frycz-Modrzewski czy Mikołaj Rej, brylowali na dworach, piastowali wysokie urzędy, zasiadali w senacie, a szlachta katolicka, przesiąknięta renesansowym humanizmem, była tolerancyjna i nie miała zamiaru walczyć z protestantami. Z perspektywy Watykanu sytuacja na Litwie była jeszcze trudniejsza niż w Koronie.

Zwłaszcza wśród kozaczyzny, na dzikich polach i na jeszcze najgłębiej wschodnich rubieżach Rzeczpospolitej. Konflikt prawosławnych z katolikami wykraczał poza ramy religijne i stanowił część sporu politycznego. Traktowani źle przez katolicką szlachtę kozacy buntowali się przeciwko koronie. Prawosławie było zaś częścią ich tożsamości. Przekonał się o tym właśnie Andrzej Bobola, który nawracał prawosławnych i w 1657 roku został zabity z rąk kozackich w Janowie Polskich. Misyjna działalność kulturalna jezuitów sięgała znacznie dalej. Szczególne zasługi miał m.in.

Michał Boim, jezuita, który dotarł aż do Chin. Tam trafił na dwór cesarza Yongli, ostatniego przedstawiciela dynastii Ping. Chiński władca pod wpływem nauk Boima razem ze swoim dworem przeszedł na katolicyzm. Boim został nawet wysłany do papieża jako przedstawiciel cesarza z misją zdobycia posiłków dla jongli. Niestety niczego konkretnego nie uzyskał, a sam cesarz zginął pokonany w wewnętrznych walkach. Jednak nie tylko Boim odbywał dalekie misje. Wcześniej do Chin jako polscy misjonarze udali się Andrzej Rudomina oraz Jan Mikołaj Smogulecki, a potem w XVIII wieku Jan Chryzostom Bąkowski.