Mentionsy Mentionsy
Podcast Muzeum Historii Polski
Podcast Muzeum Historii Polski

Bolesław Chrobry - twórca imperium Piastów

25.04.2025 ·41 min 7 s

Weź udział w Rankingu Królów Polski i wybierz swojego ulubionego władzę: https://ranking.muzhp.plWładca, który nikomu w Europie się nie kłaniał i nikogo o zdanie nie pytał. Konsekwentnie rozszerzał granice swojego imperium, które w szczytowym momencie sięgało od Grodów Czerwieńskich przez Pragę aż do Magdeburga. Zwieńczeniem jego skutecznej i bezkompromisowej polityki była koronacja - wydarzenie dla naszej historii kluczowe. Droga do korony nie była jednak dla Bolesława Chrobrego ani krótka, ani prosta. Musiał zwyciężyć w walce o sukcesję po Mieszku I. Był zakładnikiem przetrzymywanym przez naszego zachodniego sąsiada – niemieckie Cesarstwo. Jego państwo było otoczone przez nieprzyjaciół. Chrobry brutalnie krzewił wiarę chrześcijańską wśród poddanych. Czy to prawda, że za nieprzestrzeganie postu wybijał zęby? Co wiemy o pochówkach z jego czasów? Czy sprowadzał do Polski duchownych? Kiedy jego państwo było u szczytu potęgi? Jak układały się jego relacje z Ottonem III? Kiedy zdobył Kijów? Czy Bolesław Chrobry był władcą wybitnym?O tym wszystkim w Podcaście Muzeum Historii Polski z serii Inne historie Polski. Rozmawiają Cezary Korycki i jego gość, prof. Przemysław Urbańczyk z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Polskiej Akademii Nauk.Podcast zrealizowano w ramach zadania: kontynuacja i rozbudowa multimedialnego projektu informacyjno-edukacyjnego - Portal Historyczny Dzieje.pl

Władca, który nikomu w Europie się nie kłaniał, nikogo o zdanie nie pytał i sprawił, że słowo Polska budziło słuszny respekt. Od Kijowa przez Pragę aż do Magdeburga. Chrobry znaczył odważny, dzielny lub mężny. Taki był pierwszy polski król, który jednak koronę na głowę włożył na koniec życia. Niejako w formie zwieńczenia swojego panowania. Zapraszam na odcinek o Bolesławie Chrobrem. Z okazji tysiąclecia rocznicy koronacji pierwszego króla Muzeum Historii Polski zaprasza do wspólnego stworzenia rankingu Królów Polski. Uczestnicy głosowania wybierą najlepszego spośród koronowanych władców. Od Bolesława Chrobrego do Stanisława Augusta Poniatowskiego. Więcej informacji o rankingu na stronie muzeum www.muzhp.pl.

Link w opisie poniżej. Część pierwsza. Pierworodny uzurpator? Dzień dobry, jest z nami profesor Przemysław Urbańczyk z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Dzień dobry, panie profesorze. Dzień dobry, państwo. Tych, którzy nie słuchali jednego z poprzednich odcinków naszych spotkań, spotkań z panią udziałem o Mieszku I, odsyłam do znalezienia go na kanale, także zapraszam do subskrybowania kanału Muzeum Historii Polski. Ale zanim porozmawiamy o postaci Bolesława Chrobrego, naszego dzisiejszego bohatera, chciałbym przypomnieć o ciekawej inicjatywie, o ciekawym rankingu, który organizuje Muzeum Historii Polski. To jest ranking na... Najlepszych Królów Polski.

Ranking Królów Polski. Szczegóły znajdziecie Państwo na stronach Muzeum Historii Polski i kanałach muzeum w mediach społecznościowych. No ale skoro ranking, ciekawa zabawa. No to pierwsze pytanie, Panie Profesorze. Chrobry, dzisiejszy nasz bohater, znajduje się w Pana top 5? Z pewnością, oczywiście mamy tam wielkich konkurentów jak Władysław Łokietek, Władysław Jagiełło, Jan III Sobieski, ale Chrobry z pewnością, nie wiem na którym miejscu, czasowo to powinien być na wysokim, bo właściwie to... On zagwarantował niezależność tego państwa, nazwę utrwalił i chyba dzięki niemu Polska przetrwała tak skutecznie przez ponad tysiąc lat na mapie Europy.

Czyli wychodzi na to, że nawet nie top 5, ale top 3 podium? Chyba tak. W dzisiejszej rozmowie postaram się zapytać pana, dlaczego tak, a nie inaczej typuje pan tak wysoko Bolesława Chrobrego, pierwszego polskiego króla. Zacznijmy zatem od początku. Zacznijmy od początku panowania Chrobrego, a może od końca panowania Mieszka I, bo to wcale tak nie było, że młody Bolesław miał stać się królem, miał zostać następcą. Zdaje się, że był nawet jakiś dokument, w którym jego imię się nie pojawiło. Tak, ale to była sytuacja całkowicie normalna w tamtych czasach, kiedy nie było jeszcze zasady, że najstarszy syn obejmuje automatycznie tron po ojcu, tylko wszyscy synowie, mało tego, wszyscy mężczyźni z klanu monarszego mieli równe prawa ubiegania się o tron.

Więc za każdym razem następował pewien kryzys po śmierci władcy, kiedy trzeba było, powstawały różne frakcje polityczne, które się ze sobą ścierały. Trwało to czasem dłużej, czasem krócej. No w cesarstwie to za każdym razem był dosyć głęboki kryzys. które mu towarzyszyły nawet wewnętrzne wojny. Ale tu akurat Bolesław Chrobry, chyba on był przygotowany na tę śmierć swojego ojca, który, jak napisał biskup Tittmar, umierał stary i zmożony gorączką. No więc na tyle dobrze przygotowany, że od razu zareagował, wypędzając... tych dwóch najważniejszych konkurentów, więc swoich przyrodnich braci Mieszka i Lamberta, jak też ich matkę, księżnę, wdowę Odę.

Właśnie tak próbuję to sobie wyobrazić, bo jednak mało znanym aspektem biografii Bolesława Chrobrego jest to, że przez długi czas przebywał jako zakładnik na Zachodzie. To nie jest pewne, czy na pewno tam przebywał, długo raczej nie, ale załóżmy, że przebywał, to z pewnością zapoznał się z tym, jak funkcjonuje nowoczesne państwo i to tak skomplikowane jak cesarstwo niemiecko-italskie. Z pewnością docenił ten wysoki poziom tej cywilizacji, architekturę, sposób funkcjonowania dworu, relacje władcy z kościołem. Wszystko to bardzo mu się przydało później, kiedy sam już rządził.

Ale później wjechał na białym koniu na ziemię piastowskie i zrobił porządek bezwzględnie, bynajmniej nie w białych rękawiczach. Tak, ale znowu takie były ówczesne czasy, że przeciwników nawet ze swojej własnej rodziny traktowało się bardzo brutalnie. Władza zawsze była... domeną ludzi zdeterminowanych, charyzmatycznych, ale też i bezwzględnych. Do dzisiaj chyba za bardzo wiele się nie zmieniło, chociaż dzisiaj kandydaci na premierów czy prezydentów nie mordują już ani nie okaleczają swoich konkurentów. Powiedzmy troszkę o i panowaniu Bolesława Chrobrego i jego polityce wewnętrznej. Ja celowo w tym odcinku nie przedstawiam tekstów źródłowych, bo zdaje się, że zgodzimy się z tym, że z tymi tekstami źródłowymi mamy pewien problem.

Część to są jakieś legendy wykreowane kilkaset lat po panowaniu Bolesława Chrobrego. Część takich opinii, do których się odwołujemy, przede wszystkim portale internetowe zajmujące się historią, bardzo chętnie się do tego odwołują, ale to są słowa napisane przez Saskiego biskupa, który niekoniecznie był fanem Bolesława Chrobrego. Co tak naprawdę możemy wiedzieć o panowaniu Bolesława Chrobrego? Na przykład w kontekście jego stosunku do religii, bo rozpowszechniony jest ten pogląd o tym, że on karał za łamanie postów, za cudzołóstwo, zęby wybijał. No tak, to jest z jednej strony ta legenda nakreślona przez biskupa Tittmara z Merseburga, który jako człowiek Kościoła oczywiście wspierał wszystkie działania, które były nakierowane na umacnianie Kościoła i chrześcijaństwa.

Więc można powiedzieć, że z tego względu jego spojrzenie było trochę skrzywione. Ale to, że Bolesław Chrobry... intensywnie i ekstensywnie to chrześcijaństwo promował, my to widzimy w świadectwach archeologicznych. Więc tutaj akurat te źródła pisane i archeologiczne zbiegają się ze sobą, wskazując, że faktycznie Bolesław rozpoczął zapewne od samego początku swoich rządów. intensyfikację chrystianizowania swojego państwa, a więc swoich poddanych, czego Mieszko nie bardzo robił. A tutaj przede wszystkim różnica jest ta, że Mieszko został ochrzczony, jeżeli mamy wierzyć źródłom pisanym, już jako człowiek dorosły, więc wychowany był w trochę innej kulturze.

Bolesław był wychowany przez chrześcijańską matkę, czeską księżniczkę Dąbrówkę, na wzorcowego chrześcijanina i od razu zaprowadził odpowiednie porządki. Inwestował w infrastrukturę, budował kościoły, kaplice, klasztory. Sprowadzał przede wszystkim personel duchownych. misjonarzy z Italii, z Saksonii, z Czech, którzy później ginęli na obrzeżach państwa piastowskiego. Widzimy zmianę w obrządku pogrzebowym z ciałopalenia na chowanie całych zwłok zgodnie z tradycją chrześcijańską. Więc wiele aspektów wskazuje na to, że Chrobry wziął się na poważnie za chrystianizowanie swojego państwa.

Nie da się tego wydatować co do roku, bo to nie było tak, że Bolesław Chrobry wydał dekret i potem egzekwował na terenie całego swojego państwa zmianę sposobu traktowania zwłok. Tylko to było stopniowo, ale jednak już na początku wieku XI widzimy, pojawiają się duże cmentarzyska urządzone, gdzie w regularnych rzędach, tak zwane cmentarzyska rzędowe, gdzie chowa się zmarłych, ukierunkowanych głową na zachód, zgodnie z tradycją chrześcijańską. Więc te skutki archeologiczne są bardzo wyraźne, aczkolwiek trudno je wydatować co do roku. To był pewien proces z pewnością bardzo trudny i opór stawiali poddani Bolesława Chrobrego.

No cóż się dziwić, jeżeli nagle kazano im całkowicie zmienić swoje przekonania i sposób podejścia do zmarłych. Natomiast z tego, co pan profesor mówi, chrobry jako orędownik wzorców zachodnich. Coś, co u nas wzbudza dyskusję znowu przez ostatnich tysiąc lat, czyli podporządkowywanie się jakimś wzorcom z zachodu versus utrzymywanie własnych tradycji. Tutaj chrobry jednak jako... Chrobry postanowił włączyć się do cywilizacji europejskiej, chrześcijańskiej i tego chrześcijaństwa w wersji łacińskiej, z centrum w Rzymie, a nie w Konstantynopolu. To miało kolosalne skutki historyczne, bo dzięki temu już Mieszko wytyczył ten kierunek zachodni, Bolesław Chrobry to kontynuował jeszcze silniej.

dzięki czemu od samego początku naszej wczesnej historii związani jesteśmy z Zachodem i cały czas to podkreślaliśmy, prawda? Kiedy staraliśmy się o przyjęcie do Unii Europejskiej, no to nawiązywaliśmy właśnie do tych czasów, że przez setki lat związani byliśmy z Zachodem i chcemy do tego Zachodu powrócić po tych kilkudziesięciu latach, kiedy po II wojnie światowej, no... Decyzją wielkich mocarstw właściwie oddano nas pod kuratele Związku Radzieckiego. Mamy oczywiście mapy przedstawiające polskie zapanowania Chrobraga. One rozbudzają wyobraźnię. Tutaj szczególnie rozbudzają moją wyobraźnię te mapy, które są dystrybuowane Nie wiem, czy w podręcznikach szkolnych, ale prawdopodobnie tak, ale szeroko dostępne są w internecie.

To jest taka mapa, która w pewnym momencie pokazuje Polskę Bolesława Chrobrego, która się rozciąga od południowych rubieży dzisiejszych Mazur, tam nawet Wizna jest zaznaczona i... Aż do Dunaju. Aż do Dunaju. Od zaburza do zaodrza, prawda? Taka ameba, wysunięte wypustki w różne kierunki. Oczywiście można dyskutować, czy taka mapa ma sens, bo w tamtych czasach nie było granic liniowych, to były jakieś takie sfery wpływu, gdzie... sąsiadujący ze sobą władcy przepychali się wzajemnie. Jedna skuteczna wojna mogła przesunąć taką granicę. Ale tu jest ciekawe właśnie ten południowe rubieże, które według tych map, o których Pan wspomniał, obejmowały Morawy, a może i Słowację.

Co z tego by wynikało, że te granicy... granice państwa Wojolesława Chrobrego faktycznie na południu sięgały Dunaju. I kilka dni temu brałem udział w konferencji w Poznaniu, gdzie przyjechał archeolog ze Słowacji i pokazał nam badania wałów grodu w Bratysławie. z samego początku XI wieku, a więc czasu Bolesława Chrobrego, gdzie zastosowano konstrukcję hakową, taką samą jak u nas w Wielkopolsce. No więc oczywiście można mówić, że ktoś mógł podpatrzeć to, że tamtejsi władcy ściągnęli budowniczych, którzy znali się na tym, no ale

Niewątpliwie to dowodzi bliskich kontaktów. Jest też więcej takich grodów w Przerowie, też w Ałchakowy, w kilku innych miejscach mamy. Więc tu archeologia zdaje się znowu potwierdzać to, co sugerują źródła pisane. Część druga pomiędzy Merseburgiem a Kijowem, od Pragi aż do Bałtyku. Moglibyśmy opowiadać o kolejnych wyprawach wojennych Hrobrego. One rozbudzają bardzo wyobraźnie, ale także o niezwykłej mobilności jego wojsk, które potrafiły się przemieszczać na naprawdę dużych przestrzeniach w krótkim czasie. To była długa opowieść, długa historia, ale chciałbym zapytać pana profesora z innej strony. Gdy patrzymy na panowanie Bolesława, gdybyśmy wyobrazili sobie to panowanie Bolesława od lat 992 do 1025 jako pewnego rodzaju wykres na osi czasu, pewnego rodzaju sinusoidę, to w

W których latach byłby ten szczyt? Niewątpliwie szczyt osiągnął w roku 1018. a więc po 26 latach swojego panowania, po tym długim okresie wojen z cesarstwem. Wojen nierozstrzygniętych, ale takich, które zaliczamy na korzyść Bolesława Chrobrego. Już w styczniu tego roku udało mu się podpisać układ pokojowy z cesarstwem, który był dla cesarza Henryka uwłaczający, bo właściwie zgodził się na wszystkie warunki Bolesława Chrobrego. Przyznał mu zwierzchność nad Łużycami i Milskiem. Obiecał też wsparcie wojskowe wyprawy na Kijów, która miała miejsce w lipcu.

Więc tutaj chrobry uzyskał wszystko co chciał i również chyba też i wstawiennictwo cesarza Henryka na dworze węgierskim sprawiło, że w tej wyprawie również pięciuset Węgrów brało udział. Więc Chrobry dysponował armią tak silną, że od razu w pierwszej bitwie za Bugiem rozbił wojska wielkiego księcia Jarosława Mądrego i ruszył na Kijów, który był niebroniony, otworzył bramy, przywitał go jako zwycięzcę, dzięki czemu Chrobry łaskawie nie zniszczył miasta i nie wymordował mieszkańców, co... W tamtejszych czasach też byłoby całkiem normalne.

I faktycznie, faktycznie to był ten szczyt jego osiągnięć. Mierzony chociażby tym, że po tym 2018 roku nie słyszymy o żadnych wojnach. Chrobry mógł odpocząć przez ostatnie 7 lat. Nikt nie odważył się go zaatakować. Wszyscy sąsiedzi zostali pokonani, rozgromieni, więc zapanował ten rzadki w tamtych czasach okres pokoju. Aż 7 lat bez wojny to było bardzo dużo. Mowa Sinusoida to także relacje z czterema, można tak powiedzieć, czterema sąsiednimi państwami, czyli Niemcy od zachodu, Cesarstwo od zachodu, Czesi, Węgrzy i Ruś.

Ruś była dosyć daleko, ale ze wszystkimi nimi Chrobry prowadził krótsze lub dłuższe wojny. Natomiast o konflikcie... z Węgrami nie słychać, wręcz przeciwnie, właśnie słyszymy o tym, że Stefan Wielki wysłał węgierski kontyngent na tę wyprawę ruską. No może też te pokojowe relacje wiążą się z tym, że na Węgrzech mieszkał pierworodny syn Bolesława Chrobrego, Besprym, którego urodziła jego żona czy konkubina nieznanego imienia, któremu Stefan powierzył zarząd jednej z ważnych prowincji węgierskich, mianowicie to jest dzisiejszy Vesprem nad Baratonem.

Wesprem, Besprem, historycy się spierają, czy pierwsze było imię Besprima i od tego nazwano ten komitat, czy też odwrotnie i on dostał imię po tym ośrodku, który oddano mu w zarząd. Wszystko jedno, tam był ten kontakt piastowski, więc może to pomagało. w utrzymywaniu zgodnych relacji. Mamy też jakieś informacje historyczne, nie bardzo pewne, ale wskazówki archeologiczne, że w Przemyślu stacjonowała przez długi czas jakaś forpoczta węgierska. Musiało to być za zgodą, czy przynajmniej być tolerowane przez Bolesława Chrobrego.

A jednak połączyła ich ta więź i to wzajemne zaufanie i jakaś sympatia może, czy... Chyba tam musiała być jakaś sympatia, jakaś fascynacja ze strony Ottona III, który był przecież młodziutkim władcą. On był 15 lat młodszy od Chrobrego, objął samodzielne rządy w 1995 roku, kiedy stał się piętnastolatkiem, więc w tym czasie już uznawano, że chłopiec jest dorosły. Spotykał się z Chrobrym początkowo głównie w obozach wojskowych, w czasie wspólnych wypraw, no więc z pewnością to jakoś ich połączyło i darzyli siebie wzajemnie sympatią, a szczególnie ze strony Ottona III widać tę chęć wspierania Chrobrego i uczynienia go, jeżeli nie najważniejszym, to jednym z najważniejszych sojuszników na Wschodzie.

Zmiana na jednym stanowisku, ale kluczowym, powoduje perturbacje dzisiaj w skali globalnej, wtedy w skali kontynentalnej. I cała ta doskonale układająca się współpraca między cesarstwem a państwem piastowskim, czy też dokładnie między Ottonem III a Bolesławem Chrobrym, to wszystko się załamuje z dnia na dzień i przekształca się ta przyjaźń i współpraca, przekształca się w nienawiść i otwartą wojnę, która trwała 15 lat. No ale tutaj ciekawa sprawa i chyba to jest ten argument, dla którego w tym rankingu umieścił pan Bolesława Chrobrego w top 3. Ja chyba też się zaczynam przekonywać do tego i też w moim osobistym rankingu on będzie wysoko.

Bo po prostu z tym zachodnim mocarstwem wojna trwała 15 lat, ale trzeba przyznać to, że Bolesław Chrobry nie dał sobie w kaszę dmuchać. Nie, nie przegrał żadnej z tych wojen, tak by trzeba powiedzieć, bo to nie zawsze były zwycięstwa, ale to nie była jedna wojna, tylko mniej więcej co dwa lata Henryk II mobilizował swoje siły, ruszał na wschód, żeby poskromić tego Bolesława, który nie chciał uznać jego wyższości. I za każdym razem po krótszej lub dłuższej wyprawie te wojska musiały się wycofywać z powrotem za Odrę, za Łabę i wracał cesarz w większości wypadków po prostu upokorzony.

Więc dopiero w 1918 roku, o czym już mówiliśmy, podpisano ten układ w Budziszynie, zawarto pokój, który aż do śmierci Bolesława Chrobrego się utrzymywał. A co z tą lansowaną teorią, która mówi o tym, że Bolesław miał ambicję być cesarzem, że miał ambicję być następcą Tona III, że ten konflikt stąd się wziął. Czy to jest jedynie lansowana teoria, czy to może mieć jakieś uzasadnienie? No nie, to są pomysły niektórych polskich mediewistów, takich hura patriotów, którzy... W tym fakcie, że Otto faktycznie cesarz przywiózł do gniezna kopię świętej włóczni cesarskiej. Takie najważniejsze insygnium władzy cesarskiej, z którym cesarz się nie rozstawał.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.