Wirtualna Huta Stąporków

Przy mikrofonie Magda Galask-Klusek, a za konsoletą Wojciech Połeć. Witamy w POKOLENIU JUTRA. Dzisiaj odwiedzimy Stąporków, a konkretnie Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury i Sportu, gdzie można zobaczyć wyjątkową wystawę. Archiwalne zdjęcia, niektóre liczące ponad 100 lat i pokazujące przemysłowe tradycje miasta. Będzie też o wirtualnym odbudowaniu Huty Stąporków. Na czym to polega? Zapraszam. Pokolenie Jutra. Mateusz Zawada, regionalista, autor projektu Miasto Stąporków Nasza Historia, członek Stowarzyszenia Centrum Tożsamości i Dziedzictwa Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, mieszkaniec stąporkowy.

Od ilu lat kolekcjonujesz zdjęcia związane ze Stąporkowem? Od wielu lat. Od wczesnego dzieciństwa, ale tak na poważnie, kiedy zacząłem to publikować w sieci, czy to na Fotopolsce, czy na swojej stronie, no to tak około 10 lat. No to kawałek czasu i tutaj w Stąporkowie, w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury i Sportu możemy zobaczyć aż sto, rozumiem, że wybranych fotografii. Tak, wybranych fotografii, bo chyba przestrzeń byłaby za mała, żeby pokazać wszystkie fotografie. Wybrałem te najcenniejsze, moim zdaniem, są to zdjęcia między innymi z 1895 roku, czyli Prawdopodobnie najstarsze zdjęcia ze Stąporkowa. Widzimy na nich zarówno budynek Huty Stąporków, piękny okazały budynek z wieżą gichtociągową, z dwoma wielkimi piecami.

Jeszcze inna lokalizacja wielkich pieców niż znana na późniejszych fotografiach. Tam są również pracownicy różnych wydziałów Huty Stąporków. Przechodzimy też przez zdjęcia Huty z późniejszych lat. To są między innymi zdjęcia z 22 roku, 49 roku. Widzimy na nich Zabudowania Huty Stąporków, widzimy także kopalnie, m.in. kopalnie Stanisław, prażalnie, która działała na terenie byłej Huty Stąporków, bo ta prażalnia była uruchomiona dopiero po likwidacji Huty Stąporków, ale także widzimy słupy kolejki linowej, bo też nie każdy wie, że w Stąporkowie była kolejka linowa, oczywiście nie turystyczna, tylko służyła do przewozu. Ruda żelaza z kopalni Stanisław do Huty Stąporków, a także widzimy wagonik kolejki wąskotorowej.

Sieć wąskotorówki na terenie gminy Stąporków była bardzo rozległa, bo to czy z kopalni Stanisław, kopalni Edward, kopalni Stara Góra, a także z Niekłania do Stąporkowa były też kolejki wąskotorowe. Właściwie nie do Stąporkowa, tylko do ówczesnej stacji, nie kłań, ale na terenie obecnego Stąporkowa. Więc to też myślę bardzo cenne zdjęcia, zdjęcia orkiestry zakładowej. Też myślę fajne zdjęcie, bo za tym zdjęciem kryje się historia ciekawa, bo pracownicy Huty Stąporków zrobili zbiórkę na wyposażenie polskiej armii w broń. Dyrekcja zakładu nie przekazała tych pieniędzy do polskiej armii, tylko za te pieniądze wykupiono instrumenty muzyczne dla Orkiestry Huty Stąporków, ale dla mnie też wyjątkowe zdjęcie, bo widzimy tutaj robotników, którzy naprawdę porządnie grali na instrumentach dętych i orkiestra uświetniała imprezy w całym powiecie koneckim ówczesnym, bo czy do Końskich, czy do Czarnieckiej Góry zapraszano orkiestrę, żeby przygrywała na żywo, czy podczas uroczystości, czy też letnikom kuracjuszom.

A gdzie była ta huta? Bo chyba o tym też nie wszyscy, może mieszkańcy Stąporkowa wiedzą, ale mieszkańcy powiatu na pewno nie wiedzą, gdzie była ta huta. Myślę, że mieszkańcy Stąporkowa mają problem z lokalizacją, bo z huty zachowały się tylko trzy budynki. Po wojnie, właściwie w trakcie II wojny światowej, huta strasznie oberwała podczas bitw Rosjan i Niemców, więc tej huty, którą widzimy tutaj na zdjęciach, nie ma. A huta Stąporków była zlokalizowana Tam, gdzie Stąporków się zaczął, czyli nad rzeką Czarną Konecką, obecnie tam mieści się zakład urządzeń kotłowych. Wszystkie praktycznie te zakłady były zlokalizowane nad rzeką, bo rzeka dawała na początku energię, aby te wszystkie urządzenia, które służyły do odlewania, do wypalania w piecach wielkich, musiały być przez tą rzekę zasilane.

Więc czy to w Janowie, czy w Huta Stąporków, czy też widzimy plan odlewni Nieborów, która, to ciekawostka, budynki się zachowały, one zostały przebudowane, ale w zdecydowanej większości te budynki istnieją nadal, tylko w zmienionej formie. A też ciekawostka, był staw Nieborów, bardzo duży staw. Który został zasypany po II wojnie światowej i to był największy staw w Stąporkowie. Myślę, że jest dwa razy większy niż ten koło ZUK-u, a obecnie go nie ma. Tam są teraz ogródki działkowe, więc to też taka historia, która ukryta jest pod ziemią i tylko dostępna na planach starych, czy na fotografiach nawet też już nie jest dostępna, bo fotografii z tego zakładu akurat nie ma sprzed wojny. A tutaj na tym zdjęciu, bo mamy takie duże, nie wiem czy to są silosy, wielki komin i skrupulatnie ustawionych pracowników jak w tych przedwojennych fotografiach.

To również Huta Stąporków. Widoczny jest oczywiście komin, z którego wydobywał siedem okalających stąporków. Widać tam także budynek Huty Gabriela, czyli miejsca, w którym był ten słynny Wielki Piec. Te silosy to są aparaty Coopera, które też ogrzewały to powietrze, które wędrowało po zakładzie. A mniej widoczna jest wieża gichtociągowa. Ciekawostka też a propos wieży gichtociągowej. Jedna jest zachowana w Gminie Stąporków w Furmanowie. Oczywiście nie wygląda tak jak wtedy, bo jest już pozbawiona całej aparatury, która pomagała toczyć na górę rudę żelaza, ale też kościół w Stąporkowie, tam gdzieś fotografie kościoła też są, jest wzorowany na wieży gichtociągowej.

Ta wieża kościoła w Stąporkowie bardzo przypomina wieżę gichtociągową. No tak kojarzymy Stąporków z grzejnikami, z tą już PRL-owską produkcją. Tutaj te fotografie pokazują, że przemysł, ciężki przemysł był znacznie wcześniej. Był znacznie wcześniej. Pierwsze wzmianki o samym Stąporkowie, no to jest wiek XVI, gdzie mówimy już o kuźniach. Wiadomo, że te kuźnie w niczym nie przypominały późniejszej odlewni Stąporków, bo to były zazwyczaj małe budynki z piecem. Dziś może byśmy przyrównali to do altany grillowej, ale tak to funkcjonowało. Myślę, że warto zwrócić uwagę na fakt wybudowania wielkiego pieca w Stąporkowie w 1738 roku przez kanclerza Jana Małachowskiego.

To był czas, kiedy ta rewolucja przemysłała się. Powoli zaczynała. Możemy sobie wyobrazić, jak wyglądało dawno Stąporków. Kilka drewnianych chałup, bo tak to wyglądało. Mieszkańcy, którzy ze Stąporkowa raczej nie wyjeżdżali, a jak wyjeżdżali, to najdalej do Odrowąża czy do Końskich Natarg czy do Kościoła. A tutaj mamy bardzo nowoczesny zakład. Bardzo nowoczesny zakład jak na tamte czasy. I maszyny parowe, i ta cała otoczka, która nie była kojarzona z polską wsią, no bo Stąporków nigdy nie był miejscem rolniczym. To zawsze było miejsce związane z przemysłem. No a tutaj mamy nowoczesny zakład. Nie wiem do czego moglibyśmy dzisiaj to porównać, ale myślę, że Jeżeli w Stąporkowie w tej chwili wybudowano by ogromną fabrykę, którą obsługują roboty i sztuczna inteligencja, no to byłoby takie wydarzenie jak budowa wielkiego pieca w tamtych czasach, no bo wcześniejszy w Samsonowie był wybudowany tylko trochę wcześniej.

Mówi się, że to jest pierwszy piec na terenie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. No ale funkcjonowanie tego zakładu w Stąporkowie, Huty Stąporków, no to jest przez setki lat bardzo dobrze prosperujące przedsiębiorstwo. No i też ten protoplasta słynnych grzejników, które potem kontynuowała odlewnia żeliwa Stąporków, a teraz widzimy tylko je w naszych domach i przed Domem Kultury ten ogromny grzejnik, który stoi. Widzimy projekt budynku warsztatów mechanicznych w Hucie Stąporków z 1923 roku. Czy coś zostało z tych budynków? Niestety nie zostało nic. Zostały tylko trzy budynki z całej Huty Stąporków. Ten korpus główny, czyli tam huta, gdzie były wielkie piece, warsztaty mechaniczne, odlewnia, też bardzo ładny, duży budynek nie przetrwały za wieruchy II wojny światowej.

Powiedziałeś mi, że chcesz odbudować ten zakład. Jak to planujesz zrobić? Zakład już odbudowuję. Budowa trwa od kilku lat. Nie spodziewałem się, że będzie to tak trudne zajęcie, bo myślałem, że spędzę nad tym parę tygodni, a nie kilka lat. Hutę Stąporkową odbudowuję. Wirtualnie. Chcę stworzyć trójwymiarowy model Huty Stąporków, który pokaże mieszkańcom, którzy nie mają świadomości jak i piękny był to zakład, i duży był to zakład. W tej chwili mam skończone w trzech czwartych ten swój projekt, ale bardzo mi zależy, żeby sam projekt, ten model był jak najbardziej rzetelny, jak najbardziej pokazywał prawdę historyczną, a nie moje wyobrażenie o Hucie Stąporków. I poszukuję starych fotografii Stąporkowa, nawet gdzie zakład widnieje daleko w tle, to już dla mnie dużo, żeby móc to wirtualnie odtworzyć i być może za jakiś czas zaprosić mieszkańców na wirtualny spacer po tym dawnym Stąporkowie i po hucie Stąporków pokazując i omawiając każdą część zakładu, co się tam działo, kiedy zostało wybudowane, jak funkcjonował zakład.

Biblioteki w Stąporkowie, parafii w Stąporkowie, szkół wszystkich, przejrzenie wszystkich kronik, no ale też współpraca z mieszkańcami. Ja byłem i nadal jestem cały czas wdzięczny mieszkańcom za tyle sympatii, którą darzą mnie i tą stronę. Przesyłają mi swoje fotografie. Za każdą z fotografii kryje się historia, ale są też fotografie, które No są w albumach, ale nikt nie wie co tam jest, więc to jest już moje zadanie, żeby jak w puzzlach ułożyć tą całą historię, zobaczyć kawałek budynku i dopasować do tego miejsca, którego być może już nie ma. Ale także odwiedzanie archiwów na terenie całego kraju i łapanie tych archiwaliów, które są zamknięte w archiwach i też pokazywanie, że nie tylko w Stąporkowie kryją się te historie, ale myślę, że jeszcze wiele, wiele odkryję i wiele będę mógł jeszcze pokazać mieszkańcom, pokazać sympatykom mojej strony.

W doprecyzowaniu jak ten eksponat opisać, więc to też dla mnie było takim zaskoczeniem, że trochę nieświadomie i niecelowo stałem się takim ekspertem. Ekspertem od Stąporkowa, od odlewów, a z odlewnictwem mam tyle wspólnego, że mój tata był odlewnikiem, więc to jest to, co mnie zaskoczyło, ale bardzo się cieszę, że... To spotyka się z dużą aprobatą mieszkańców, instytucji różnych i dzięki temu myślę, że ta historia nie zaginie, a tylko będzie się rozwijać, rozkwitać. To pierwsza wystawa taka, gdzie pokazujesz swoje zbiory, czy planujesz kolejne? Nie jest to pierwsza. Pierwsza wystawa, która była, to była na 50-lecie miasta Stąporków.