Pionier ekonomii rozwoju. Myśl społeczno-ekonomiczna Kaleckiego - Rafał Łętocha [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na enlat.pl. Pionier ekonomii rozwoju. Myśl społeczno-ekonomiczna Kaleckiego tekst Rafała Łętochy czyta Michał Nowak. Koncepcje ekonomiczne Michała Kaleckiego zdają się być pod wieloma względami prekursorskie wobec tych przedstawionych przez Johna Maynarda Keynesa w ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza, które zdobyły sobie w pewnym momencie w świecie zachodu status niepodważalnych aksjomatów. Jak wyglądały one w praktyce? Jak patrzą ekonomiści na dorobek Kaleckiego dziś?

W swoich pierwszych pracach ekonomicznych Kalecki zajął się problemem nadzwyczaj wówczas aktualnym i poruszającym wyobraźnię licznych myślicieli. Jak przeciwdziałać kryzysom koniunkturalnym i co robić, aby gospodarkę jak najszybciej z takiego kryzysu wyciągnąć? Uznał, wbrew rozpowszechnionej wówczas opinii, że ratunkiem nie jest zaciskanie pasa poprzez wprowadzanie oszczędności w sektorze publicznym, lecz odpowiednie pobudzanie popytu. W swojej teorii efektywnego popytu wskazywał, że wzrost cen i zatrudnienia pobudza konsumpcję wśród robotników, a tym samym zwiększa zatrudnienie w gałęziach produkcji dóbr spożycia.

Kluczową rolę w pobudzaniu koniunktury Kalecki przypisywał inwestycjom. Paradoks inwestycji w majątek trwały polega jednak na tym, że pobudzają one gospodarkę tylko do momentu, gdy są tworzone. Ich zakończenie zaś czyni zatrudnionych przy nich pracowników bezrobotnymi. Same natomiast zaczynają wytwarzać towary czy usługi, które nie napotykają na wzrastający popyt, przyczyniając się tym samym do zahamowania koniunktury. Drugi paradoks dotyczy oszczędności oraz finansowania inwestycji dzięki nim. Można zapytać, skąd wziąć pieniądze na nowe inwestycje? Rozsądek podpowiadałby, że najlepiej z oszczędności powstałych w wyniku ograniczenia potrzeb konsumpcyjnych.

Kalecki jednak zwraca tutaj uwagę, że wzrost oszczędności kapitalistów nie musi przekładać się na inwestycje, a dodatkowo inwestycje de facto finansują się same. Ponieważ raz rozpoczęte zwiększają strumień dochodów. Do podtrzymania długofalowego rozwoju niezbędne są ponadto, zdaniem Kaleckiego, innowacje mające stanowić najistotniejszy bodziec. Wskazywał też wreszcie na redystrybucję dochodów, która może w skali makroekonomicznej pobudzić gospodarkę i ograniczyć bezrobocie. Tym samym podważył on pogląd, że obniżka płac, cięcia budżetowe i przysłowiowe zaciskanie pasa stanowią najlepsze panaceum na wyjście z kryzysu.

Stąd każde planowanie zmierzające do stanu pełnego zatrudnienia musi prowadzić do osiągnięcia właściwej równowagi między produkcją dóbr kapitałowych i dóbr konsumpcyjnych. Natomiast jeśli chodzi o metody stosowane przez demokratyczną gospodarkę planową, to musi ona zapewnić rzeczywistym wytwórcom kontrolę nad działalnością przedsiębiorstw, Których pracują i dać im pole do wykazania własnej inicjatywy twórczej, a więc wprowadzić demokrację przemysłową w stronę pełnego zatrudnienia. Problematyką pełnego zatrudnienia Kalecki zajął się w czasie II wojny światowej. W swoim artykule poświęconym tym kwestiom zatytułowanym 3 drogi do pełnego zatrudnienia podkreślał, że może ono zostać osiągnięte.

Koniec cytatu. Rząd zdaniem Kaleckiego powinien finansować te wydatki z kredytów, w ten sposób wywołując ogólny wzrost dochodu. Zwiększone dochody powodują wzrost wpływów z podatków dochodowych. W efekcie deficyt budżetowy jest niższy niż wzrost wydatków rządowych. Deficyt w ten sposób niejako sam się finansuje. Wzrost deficytu wywołuje bowiem przyrost dochodów i zmiany w strukturze ich podziału. Pojawiają się oszczędności konieczne do jego sfinansowania. Rzecz jasna, na co wskazywał Kalecki, trzeba być ostrożnym przy stosowaniu tego środka.

Wydatki rządu na cele publiczne nie mogą rosnąć szybciej niż potrzeby w tym zakresie. Jak pisał w pracy z 1945 roku pt. Pełne zatrudnienie przez pobudzanie prywatnych inwestycji, rząd powinien dokonywać publicznych inwestycji w takim zakresie, jakiego aktualnie wymaga zaspokojenie potrzeb społeczeństwa, A wydatki rządu powyżej tego poziomu są przeznaczane na subsydiowanie masowej konsumpcji. Koniec cytatu. Dziś jednak przy stosowaniu tej metody pojawia się jeszcze jeden problem, na który Kalecki czy Keynes nie zwracali zupełnie uwagi, a który został trafnie zdiagnozowany przez Jerzego Osiatyńskiego.

Kolejny odcinek. Owszem, Kalecki zalecał ten środek, uznając, że należy to czynić choćby poprzez zmniejszanie podatku dochodowego, subsydiowanie przedsiębiorstw podejmujących inwestycje czy obniżanie stopy procentowej. Środki te należy uznać za komplementarne i stosować łącznie. Jednak nie wierzył w możliwość utrzymania pełnego zatrudnienia li tylko przy ich pomocy. To jest drogą pobudzania prywatnych inwestycji.

Można tego dokonać poprzez podatek progresywny, zmniejszanie podatków na towary pierwszej potrzeby czy wypłacanie odpowiednich zapomóg. Wszystko to zwiększając skłonność do konsumpcji w danym społeczeństwie skutkuje wzrostem popytu efektywnego. W przypadku zastosowania tej metody konieczna jest jednak również kontrola cen. Kalecki nie wierzył natomiast, aby mogło się to dokonać siłami samych pracowników, którzy zdołaliby wywalczyć sobie wyższe płace. Jak pisał w pracy z 1942 roku pt. Teoria zysków, cytat, walka o płace nie doprowadzi do fundamentalnych zmian w podziale dochodu narodowego.

Którzy starają się ich przekonać, że we własnym interesie powinni zaprzestać walki o płace, albowiem wzrost płac miałby być główną przyczyną bezrobocia i szkodziłby klasie robotniczej jako całości. Tymczasem, jak podkreślał, ekonomia keynesowska całkowicie podważa fundamenty takiego rozumowania. Pełne zatrudnienie na stałe może zapewnić, zdaniem Kaleckiego, jedynie kombinacja tych trzech sposobów, które nie są od siebie niezależne. A wręcz przeciwnie, należy uznać je za organiczną całość, za metody, które winny być wdrażane jednocześnie i kumulatywnie. Rząd powinien wydawać, cytat, na inwestycje publiczne i na subsydiowanie konsumpcji uboższych grup ludności tyle, aby w połączeniu z inwestycjami prywatnymi niezbędnymi do zwiększania zdolności wytwórczej urządzeń proporcjonalnie do wzrostu dochodu narodowego przy pełnym zatrudnieniu zapewnić pełne zatrudnienie.

Podkreślał w pracy pełne zatrudnienie przez pobudzanie prywatnych inwestycji. Oczywiście to w jakim okresie, z których środków korzystać w większym stopniu, na co kłaść nacisk, to kwestia techniczna, którą trzeba rozważać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w jakiej znajdują się dany kraj i jego gospodarka. Kalecki był jednak sceptyczny co do tego, czy państwa kapitalistyczne, nawet wiedząc jak to zrobić, będą chciały utrzymywać pełne zatrudnienie. Można zapytać, z czego ta nieprzychylność wynika? Autor wskazywał, że podstawowe znaczenie ma tu niechęć wielkiego kapitału do utrzymywania pełnego zatrudnienia za pomocą wydatków państwowych.

Stanowi to poniekąd paradoks, bowiem wyższa produkcja i zatrudnienie są korzystne nie tylko dla robotników, ale i dla kapitalistów, których zyski rosną, co pokazały czasy kryzysu lat trzydziestych. Kalecki przyczyny niechęci kapitalistów do pełnego zatrudnienia osiąganego przez wydatki państwowe dzielił w pracy polityczne aspekty pełnego zatrudnienia na trzy kategorie. 1. Niechęć do wtrącania się państwa w zagadnienia zatrudnienia w ogóle. 2. Niechęć w stosunku do kierunku wydatków państwowych, inwestycje publiczne i subwencjonowanie konsumpcji. 3. Niechęć do społecznych i politycznych przemian wynikających ze stałego utrzymywania pełnego zatrudnienia.

Koniec cytatu. Kalecki stwierdzał, że kapitaliści niechętnie patrzą na każde rozszerzenie interwencji państwa, zwłaszcza zaś w sprawach zatrudnienia. Akceptują inwestycje publiczne, ale żądają, by ograniczały się one do obiektów, które nie konkurują z aparatem wytwórczym kapitału prywatnego, jak np. szkoły, drogi, szpitale. Zakres tej akceptacji jest, rzecz jasna, dość wąski, lecz zachodzi obawa, iż rząd, działając w myśl polityki pełnego zatrudnienia, zechce go rozszerzyć. Można by więc sądzić, że w związku z tym kapitaliści będą się przychylniej odnosić do subsydiowania masowej konsumpcji niż do inwestycji publicznych.

Zdaniem Kaleckiego nic bardziej błędnego. Różnego rodzaju zasiłki rodzinne czy subsydia spotykają się z jeszcze mocniejszym ich sprzeciwem. Cytat. Tu bowiem, jak pisał w cytowanej powyżej pracy, chodzi o zasadę moralną najwyższej wagi. Podstawy etyki kapitalistycznej wymagają, byś zarabiał w pocie czoła na swój chleb, chyba że żyjesz z dochodów z kapitału. Koniec cytatu. Poza tym w systemie stałego, pełnego zatrudnienia zwalnianie z pracy przestałoby odgrywać rolę środka dyscyplinującego masy. Pozycja społeczna kapitalistów zostałaby tym samym zachwiana, a wzrastałaby pewność siebie robotników.

Instynkt klasowy kapitalistów mówi im zatem, że trwałe, pełne zatrudnienie jest dla nich niekorzystne, podważa ich pozycję, a bezrobocie stanowi integralną część systemu kapitalistycznego. Ekonomia rozwoju. Julio Lopez i Michel Asus w swojej biografii Kaleckiego nazywają go pionierem ekonomii rozwoju. Problematyką tą zainteresował się Kalecki jeszcze w latach trzydziestych XX wieku. Wyrazem tego była obszerna recenzja książki Michała Monoileckiego The Theory of Protection and International Trade z 1931. Manojlesku jako gorliwy zwolennik protekcjonizmu spotkał się z surową krytyką ze strony ekonomistów liberalnych.

Kalecki jednak bronił jego poglądów, wskazując, iż pokusił się on o stworzenie naukowych podstaw protekcjonizmu, zwłaszcza w krajach zacofanych i rolniczych, uważając, iż nowe gałęzie przemysłu powinny być otaczane w tego typu krajach opieką. Sprzeciwiał się jednak uznaniu protekcjonizmu za jakiś uniwersalny i jedyny skuteczny sposób rozwiązywania problemów krajów rozwijających się i doprowadzenia do ich uprzemysłowienia. Na większą skalę tymi zagadnieniami zainteresował się podczas swojej pracy w ONZ. Te praktyczne doświadczenia przekładały się również na bardziej ogólne refleksje teoretyczne dotyczące państw rozwijających się.

Kalecki podkreślał, iż głównym problemem, przed którym stoją tego rodzaju kraje jest zwiększenie inwestycji. Napotyka ono jednak na trzy zasadnicze przeszkody. W pracy z 1967 roku pt. Różnice w węzłowych problemach gospodarczych między wysoko rozwiniętą i zacofaną gospodarką kapitalistyczną wskazywał, iż, cytat, Po pierwsze, jest możliwe, że inwestycje prywatne nie osiągną dostatecznie wysokiego poziomu. Po drugie, gospodarka może nie dysponować fizycznymi zasobami niezbędnymi do zwiększenia produkcji dóbr inwestycyjnych. Po trzecie, jeśli nawet dwie pierwsze przeszkody zostaną przezwyciężone, to wciąż pozostaje do rozwiązania problem dostatecznej podaży artykułów pierwszej potrzeby na zaspokojenie popytu wynikającego ze wzrostu zatrudnienia.

Koniec cytatu. Uznawał jednak, że można te przeszkody przezwyciężyć za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak interwencja rządu w dziedzinie inwestycji zapewniająca ich odpowiednią skalę i strukturę, odpowiednie opodatkowanie klas uprzywilejowanych czy wprowadzenie głębokich instytucjonalnych zmian w rolnictwie likwidujących bariery jego rozwoju. W tym ostatnim wypadku chodziło Kaleckiemu przede wszystkim o to, że wielkie przeszkody dla postępu w dziedzinie rolnictwa w krajach rozwijających są zazwyczaj pokłosiem istnienia tam feudalnych i przedfeudalnych stosunków własności, systemów dzierżawy itp.

2. Skutki większej wydajności zdolności wytwórczych w krajach słabo rozwiniętych. 3. Problem inflacji. Kalecki był jednym z niewielu, którzy zwrócili uwagę na to, że choć w krajach rozwijających się kapitał jest rzadki, to jednak jego część może pozostawać niewykorzystana. Odrzucał przy tym sugestie, że niewykorzystane zasoby i masowe bezrobocie stanowią coś naturalnego i nie mają wartości ekonomicznej. Ich wykorzystanie prowadzić może do przyspieszenia wzrostu gospodarczego bez kosztów lub po niższych kosztach. Osiągnięciem Kaleckiego jest też wyodrębnienie typu państwa będącego ustrojem pośrednim pomiędzy rozwiniętymi gospodarkami kapitalistycznymi a socjalistycznymi , w którym klasą rządzącą staje się drobna burżuazja wraz z bogatym chłopstwem.

Ten typ wyłonił się po II wojnie światowej na skutek emancypacji politycznej oraz walki z kolonializmem i imperializmem. Kalecki był przekonany, że tego rodzaju państwa są w stanie przetrwać pod warunkiem spełnienia kilku wymogów. Przede wszystkim uzupełnienia emancypacji politycznej o emancypację ekonomiczną, tzn. wyzwolenia się spod wpływów kapitału zagranicznego, przeprowadzenia reformy rolnej oraz zapewnienia stałego rozwoju gospodarczego. Klasami antagonistycznymi wobec rządzących są w tym ustroju z jednej strony wielka burżuazja i feudałowie, którzy pozbawieni zostają znaczenia politycznego, z drugiej zaś biedota miejska oraz chłopi małorolni i bezrolni, nie partycypujący w dobrodziejstwach rozwoju gospodarczego.

Odpowiednikiem tej wewnętrznej pozycji klasy rządzącej jest lawirowanie pomiędzy dwoma blokami – kapitalistycznym i socjalistycznym. Dzieje się tak z prostego powodu. Postawienie na jeden z nich oznaczałoby jednocześnie wzmocnienie któregoś przeciwnika wewnętrznego. Poza tym umożliwia to tym krajom korzystanie z zagranicznych kredytów przy jednoczesnym zachowaniu planowania gospodarczego i dużego zaangażowania państwa w gospodarkę. Kalecki dziś. Oznaczeniu Kaleckiego na gruncie nauk ekonomicznych świadczy fakt, że jest to jedyny polski uczony, którego dzieła zebrane , obejmujące siedem tomów, zostały wydane w języku angielskim przez jedną z najbardziej renomowanych oficyn wydawniczych .