Komunizm jako kłamstwo. Co chciał nam przekazać Józef Mackiewicz - Jacek Tomczak [tekst audio]

Za chwilę wysłuchasz wersję audio najnowszego tekstu z naszego portalu. Wszystkie artykuły przeczytasz na enlat.pl. Komunizm jako kłamstwo. Co chciał nam przekazać Józef Mackiewicz. Tekst Jacka Tomczaka. Dlaczego zamiast postrzegać Józefa Mackiewicza przez pryzmat dzisiejszych czasów, powinniśmy postrzegać dzisiejsze czasy przez odniesienie do twórczości Mackiewicza? Józef Mackiewicz urodził się 1 kwietnia 1902 roku. Jeśli do człowieka może pasować bądź nie pasować jego data przyjścia na świat, to w przypadku choćby Jana Himilsbacha, który ponoć miał wpisany w dokumentach dzień 31 listopada, możemy mówić o wybitnej adekwatności do osobowości i stylu bycia.

Pisarz dla dorosłych Józef Mackiewicz nie komponuje się natomiast z Prima Aprilis. Problem wielu polega na tym, że postrzegają Mackiewicza przez pryzmat dzisiejszych czasów, Zamiast postrzegać dzisiejsze czasy przez pryzmat Mackiewicza. Jego słynny zoologiczny antykomunizm był, trzeba to odnotować, nie jedynie jako wtrącenie bądź przypis, skutkiem analiz i przemyśleń. W dzisiejszych czasach zoologizacja zastępuje analizy i przemyślenia. Radykalne hasła nie są zwieńczeniem rozumowania, lecz je zastępują. Nie wiadomo, co stanowi bardziej dolegliwą przeszkodę we wzbudzeniu powszechnego zainteresowania twórczością Józefa Mackiewicza.

To zdanie natomiast degradowane jest tym samym do roli hasła ze ściągi do szkolnej klasówki. W tym między innymi tkwi wielka wartość twórczości urodzonego w Sankt Petersburgu pisarza, że szybko ucieka z każdej szuflady, nie tylko dosłownie, lecz także w przenośni. Mackiewicz nie nadaje się do schematów, tabelek i szufladek i to mimo, że precyzję myśli i analizę porównawczą cenił niezwykle. Mackiewicz, pisarz na tu i teraz. Józef Mackiewicz jest pisarzem na dziś, na tu i teraz. Dlaczego? Problem czasów w jakich żyjemy polega na degradacji pojęć.

Degradacji nieco innej niż ta, którą Józef Mackiewicz przedstawiał jako jeden z najistotniejszych skutków komunizmu, ale równie znaczącej. Mackiewicz opisywał coś w rodzaju operacji semantycznej, sprowadzającej słowa do roli instrumentów propagandy. Współczesna degradacja pojęć znajduje natomiast wyraz w radykalizacji przekazu, tym jedynym w swoim rodzaju, a zarazem wszechobecnym krzyku, który usypia, usypia czujność potrzebną, gdy mocne słowa naprawdę będą potrzebne. Polega też ta degradacja pojęć na jednoczesnym używaniu tego samego słowa przez różne środowiska w znaczeniach innych, często wręcz odwrotnych.

Instrukcję obsługi danego pojęcia szybko się dezaktualizowała. Jak można by opisać stosunek do prawdy panujący w czasach współczesnych w obrębie demokracji liberalnych, choćby w Polsce? Prawda obiektywna, prawda absolutna, niekoniecznie pod rygorem więzienia, choć próbować można, a jednocześnie prawda całkowicie zależna od przestrzeni i środowiska. Komunizm jako kłamstwo, komunizm jako zniewolenie. Stosunek komunistów do prawdy jest jednym z najczęściej powracających wątków w twórczości Mackiewicza. Zdaniem jednego z badaczy Mackiewicza postrzegał komunizm w sposób analogiczny do tego, jak Alain Besancon opisywał logokrację, czyli jako władzę słów, w tym przypadku słów kłamliwych.

W komunizmie przekazywanie prawdy zastępowano mówieniem tego, co za prawdę człowiek powinien uważać. Jeśli czegoś nie widział, musiał tak właśnie tak nauczyć się, że widział. Niezmienna była fałszywość prawdy i gazety Prawda. W fabularyzowanym filmie na temat Józefa Mackiewicza o znamiennym tytule Czarny Sufit przedstawiona została rozmowa Mackiewicza z przybyłym do jego domu w Monachium Jerzym Giedroyciem, wydawcą paryskiej kultury. Autor Drogi Donikąd pyta tam retorycznie, jak można dyskutować z kimś, kto bez mrugnięcia powieką posługuje się najordynarniejszym kłamstwem.

Według komunistów prawdziwość stwierdzenia, konstatuje Mackiewicz, nie zależy od jego treści, lecz od sposobu wyrażenia. Filmowy Mackiewicz przywołuje jedną ze swoich charakterystycznych metafor, czarnego sufitu właśnie. W prywatnej wymianie zdań dowodzi nasza próba przekonania, że biały sufit jest czarny przez odniesienie choćby do widocznych na nim cieni jest skazana na niepowodzenie. Komuniści zaś ogłaszali prawdę o tym, że biały sufit jest czarny jako część oficjalnie obowiązującej doktryny. Co więcej, wywołując powszechne obawy o to, czy rozmówca nie jest konfidentem tajnej policji, sparaliżowali chęć dochodzenia do prawdy i rozmowy, tej, za filmowym Mackiewiczem, najważniejszej z ludzkich czynności, którą komuniści uniemożliwili.

Wydział Propagandy natychmiast wyskrobał go z dziejów i oczywiście również ze wszystkich fotografii. Od tego czasu stoi już Gottwald na balkonie bez niego. Tam gdzie znajdował się Clementis jest tylko pusta ściana pałacu. Z Clementisa pozostała jedynie czapka na głowie Gottwalda. Brutalne gwałty na narodach dokonywane przez Niemców podczas II wojny światowej Mackiewicz uważał za zło tak jawne, tak oczywiste, tak nagie i nieproszące otłumaczenie, że właśnie z tego powodu mniej groźne dla ludzkości. Mackiewicz dowodził, że Adolf Hitler był nie tylko zbrodniarzem, był także głupcem, który zamiast rozgrywać niechęć ludności Związku Sowieckiego do swojej władzy, brutalnie ją zaatakował, doprowadzając do ich pewnego utożsamienia, zjednoczenia.

Komunizm był brutalny, ale też był o wiele bardziej podstępny, skłonny do najrozmaitszych manipulacji. W Nie trzeba głośno mówić Mackiewicz pisał Nie zgadzam się, żeby Niemcy byli wrogiem największym. Większym są bolszewicy, bo są bardziej dla każdego narodu niebezpieczni. Z prostej formuły, że żaden Polak nie może być jednocześnie Niemcem, gdyż pojęcia te wykluczają się wzajem, ale każdy Polak może być jednocześnie komunistą, gdyż pojęcia te, często niestety, dobrze się nawet rymują. Fałszujemy rzeczywistość, stawiając niekiedy znak równania pomiędzy okupacją niemiecką i sowiecką. Niemiecka robi z nas bohaterów, a sowiecka robi z nas gówno.

Wiadomo także, że komuniści walcząc z nazistami nie odwoływali się do haseł walki o międzynarodowy proletariat, lecz do obrony zagrożonej ojczyzny. Jak wytłumaczyć oba fakty? Po prostu żadna idea ponadnarodowa nie ma takiej mocy mobilizowania jak hasła odwołujące się do narodu. Mackiewicz to dostrzegał, nie zgadzając się zarazem na nacjocentryczne postrzeganie świata. Ruchy walczące o niepodległość państw po I wojnie światowej oraz zwolennicy caratu wpadli w zastawioną przez bolszewików pułapkę. Te pierwsze traktowały przedstawicieli innych nacjonalizmów jako największych wrogów, kogoś gorszego niż komuniści.

Ci drudzy uważali komunistów za mniejsze zło niż poszczególny nacjonalizm. Bolszewicy umiejętnie podsycali nastroje narodowe w poszczególnych państwach. Waśnie między propagatorami niepodległości różnych państw wzmacniały siłę bolszewików. Konsekwencją takiego stanowiska była krytyka działań marszałka Józefa Piłsudskiego. Zdaniem Mackiewicza powinien był on zdecydowanie wesprzeć generała Antona Denikina w jego walce z bolszewikami. Do pułapki optyki nacjocentrycznej nawiązywały liczne przestrogi pisarza. Pisał Mackiewicz w tekście Ostatnie dni Wielkiego Księstwa, opublikowanym w Kulturze w 1960 roku i odnoszącym się do książki Michała K. Pawlikowskiego pt.

Idea krajowa, projekt czy marzenie? Uprzedzić należy mogący pojawić się zarzut krytyków twórczości Józefa Mackiewicza, że atakował on wszystkich i wszystko i że chociaż błyskotliwości formułowanych tez odmówić mu nie sposób, to nie przedstawiał alternatywy planu pozytywnego. Faktycznie, Mackiewicz był krytyczny wobec działań Armii Krajowej, według niego przepełnionej agentami komunistycznymi, był mocno sceptyczny wobec polityki kościoła katolickiego, zwłaszcza po II Soborze Watykańskim. Zarzucał mu ugodowość i faktyczne legitymizowanie działań komunistów. Nie był lubiany przez znaczną część polskiej emigracji w czasach Polski Ludowej, nie tylko z powodu swojej bezkompromisowości, ale też wskutek krytycyzmu wobec Piłsudskiego, do którego dziedzictwa poczuwała się większość emigracji.