2. Jugosławia - kraj-bajaderka

Trzecią grupą są partyzanci Broz Tity, Josipa Broza Tity. Początkowo partyzanci Broza Tity i partyzanci Dragoliuba Michailowicia, czyli czetnicy, próbowali się ze sobą układać. I razem zwalczać Ustaszy, natomiast coś tutaj się nie udało i w rezultacie te trzy grupy zwalczały siebie nawzajem, walczyły między sobą i walczyły z III Rzeszą. Miejcie proszę na uwadze fakt, że to są trzy największe ugrupowania, ale tych stron walczących w II wojnie światowej na Bałkanach między sobą i z III Rzeszą, Było jeszcze więcej, można tutaj nadmienić chociażby słoweńskich domobranów, ale staram się jak najbardziej okroić tę historię, żeby była ona zrozumiała i żeby ten podcast nie trwał pięciu godzin.

Najliczniejszą, najlepiej zorganizowaną grupą odnoszącą najwięcej sukcesów na polu walki byli partyzanci Josipa Broz Tity. I tak w 1944 roku jesienią było jasne, że już za chwilę Jugosławia zostanie wyzwolona spod niemieckiej okupacji. Tito natomiast, mimo że komunista i mimo że, jak mówi jego biografia, rzekomo brał udział w rewolucji październikowej w Rosji i działał w porozumieniu ze Stalinem, to jednak bardzo chciał mieć swój jedyny udział w wyzwalaniu Jugosławii.

On zdał sobie bardzo dobrze sprawę z tego, że Stalin jest człowiekiem niebezpiecznym i nie chciał się z nim układać albo chciał się z nim układać na własnych zasadach. I faktycznie udało mu się wyzwolić Jugosławię. Niektórzy z Was mogą kojarzyć piosenkę Kazika Staszewskiego, 12 groszy. Pierwsze słowa zwrotki brzmią tak. Partyzanci Broz Tity wyzwolili Jugosławię bez pomocy Sowietów. Awantura na zabawie. I tylko troszeczkę. Staszewski się pomylił, bo w wyzwalaniu Jugosławii faktycznie pierwsze skrzypce grali partyzanci Tity i sam Tito. Natomiast do Belgradu przedarły się jakieś nieliczne oddziały wojsk sowieckich i zostały przyjęte.

Są pewnym wyzwaniem i do napisania, i do przeczytania, i do odsiania pewnych faktów od Bayend, które dość mocno te biografie zasilają. Do ostatecznej, za Staszewskim, awantury na zabawie pomiędzy Związkiem Radzieckim a Jugosławią Tity doszło natomiast dopiero w roku 1948. Z powodu, który moim zdaniem był tylko pretekstem, a tak naprawdę, to znaczy to jest oczywiście tylko moje przypuszczenie, że Tito już od tego 1944 roku szukał drogi ucieczki spod opieki Stalina, dlatego też zaczął się układać z Churchillem, ponieważ po pierwsze miał zbyt wielkie ego, żeby być pod jakimkolwiek butem,

Natomiast utworzenie zupełnie nowej jakości, sklejonej mlekiem, titem, po prostu tak mi się skojarzyło z bajaderką. I tak bajaderki niektórzy uwielbiają, ja na przykład uwielbiam, a niektórzy uważają, że to jest fuj i ble. W sumie Jugosławia i Jugosławia Tity też bywa, że wzbudza takie skrajne emocje. Dzisiaj w krajach byłej Jugosławii mamy z jednej strony bardzo silną jugonostalgię, a z drugiej strony bardzo silną antyjugonostalgię, próbę jakiegoś rozliczenia z przeszłością. Inną cechą bajaderki jest to, że jest po prostu szalenie różnorodna. Tam jest wszystko to, co się, tak jak wspominałam, nawinie cukiernikowi pod rękę i to, co zostanie niesprzedane z poprzednich dni, ale wciąż nie zepsute i nadające się do spożycia.

Nie było miejsca na żadną rewizję, refleksję, żadne zadośćuczynienie wobec jakichkolwiek grup, które poniosły moralne, materialne straty. Tak jak wspominałam wcześniej, były te trzy grupy najważniejsze. Czatnicy, Ustasze i partyzanci Tity. I te grupy dokonywały między sobą rzeczy strasznych, ale te wydarzenia nigdy nie miały ujrzeć światła dziennego, ponieważ po zakończeniu wojny, po wyzwoleniu Jugosławii, Tito ogłosił, że nie ma miejsca na jakiekolwiek podziały etniczne. Teraz wszyscy jesteśmy Jugosłowianami.

Jak już wspominałam, Tito wprowadził kult jednostki. Jego urodziny to były zawsze fety ku jego czci. I mówimy o tego rodzaju fetach, kiedy na stadionie jest występ kilku czy kilkunastu tysięcy ludzi układających się w takie ludzkie rozety i śpiewających na przykład Tito to nasza miłość, Tito to nasze serce. Mówimy o sztafecie imienia Tity. No po prostu wszystko to, z czym wiąże się kult jednostki. I to są te elementy śmieszne, no bo one są śmieszne i dla mnie żałosne, ale nie robią nikomu krzywdy.

Wspomniałam wcześniej o Nagiej Wyspie. Naga Wyspa to najbardziej znany gułag Tity. Czy w raju na ziemi powinny być gułagi? Raczej nie sądzę. Naga wyspa dlatego, że nie rosną na niej drzewa, tylko niskie krzaki, jakieś takie porosty. Cała składa się głównie z kamieni. Latem praży na niej słońce niemiłosiernie i nie ma się gdzie ukryć. Zimą natomiast wiatr jest zimny, chłoszczący i nie do wytrzymania. Ponieważ bardzo trudno jest sobie wyobrazić, jak takie miejsce wygląda, czy jak życie w takim miejscu wyglądało, zwłaszcza jeżeli macie w głowach te opowieści waszych rodziców, czy dziadków, czy może starszego rodzeństwa, o tym, jaką to niesamowitą wolnością Jugosłowianie się w latach 60., 70. cieszyli.

Dlatego postanowiłam wybrać fragmenty z książki słoweńskiego etnologa Bożidara Jezernika właśnie o tytule Naga Wyspa, Gułag Tity i ten fragment Wam przeczytać. Adres bibliograficzny umieszczę w notatkach do tego odcinka. Fragmenty rozdziału Ludzie z ogonami książki autorstwa Bożidara Jezernika, Naga Wyspa. Reedukacja internowanych zaczynała się już z chwilą ich przybycia do obozu. Najpierw przechodzili przez cykl upokorzeń. Ta ceremonia degradacji była jakby wstępem do podejmowanych w obozie prób uzyskania całkowitego nadzoru nad więźniami i stworzenia skutecznego mechanizmu, dzięki któremu można było przekształcić ich dość złożoną osobowość wolnego obywatela w dość nieskomplikowany typ

Po poznaniu tej ciemnej strony Jugosławii naprawdę trudno jest mi sobie wyobrażać uwielbienie dla tego kraju. Nadchodzi 4 maja roku 1980, a razem z tym dniem śmierć Tity. Marszałek Josip Broz Tito umiera w Lublanie, mając 88 lat. Jego ciało zostaje umieszczone w pociągu, a pociąg ten pokonuje trasę z Lublany do Belgradu. W całej Jugosławii trwa płacz, histeria, rozpacz. Ludzie ustawiają się wzdłuż torów, po których ma jechać pociąg, chcąc pożegnać wielkiego wodza, marszałka w jego ostatniej podróży.

Na samo wystawienie ciała w Belgradzie przychodzi około pół miliona obywateli. Kiedy oglądam nagrania z tego dnia, z tej ostatniej podróży Tity, to zastanawiam się, czy obywatele Jugosławii płakali faktycznie za marszałkiem, czy może płakali za Jugosławią. Może zdawali sobie sprawę, że razem z Titem nieformalnie umarła też Jugosławia. Droga osoba słuchająca, nagrywanie podcastu nie jest moją pracą, jednakże jego tworzenie wymaga sporych nakładów finansowych. Nie mógłby on powstać, gdyby nie moje matronki i patroni, którym z tego miejsca ogromnie dziękuję.