Mentionsy Mentionsy
Mroczne Wieki
Mroczne Wieki

Zmierzch Rzymu, świt islamu, agonia Persji | cz. 2

12.06.2026 ·1 godz 26 min · 1 rozdział · 1 sponsor

Francuski bizantynista Lemerle pisał, że Herakliusz nie zdołał zdominować swojej epoki, to ona zdominowała jego. Panował wyjątkowo długo, bo przez trzy dekady, najdłużej od czasów Justyniana Wielkiego. W bardziej sprzyjających okolicznościach ten wyjątkowo zdolny i energiczny człowiek zdołałby zapewne dać państwu niezbędne wytchnienie i stabilność, jednak w tej szalonej epoce w jakiej przyszło mu żyć i panować, nic nie było takie proste. Obraz starego świata przemijał, a nowy rodził się targany gwałtownymi bólami i nerwowymi pociągnięciami pędzla niezdecydowanego malarza.Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiMroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Miniatura z Kroniki Jana Skylitzesa, domena publiczna, Wikimedia CommonsŹródła:Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław - Warszawa 2024.Nikephoros Patriarch of Constantinople, Short History, przeł. C. Mango, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 1990. https://archive.org/details/nikephoros-short-history-mango-1990-cfhb-13/Teofanes Wyznawca, The Chronicle of Theophanes Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tłum. H. Turtledove, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1982.Opracowania:Kaegi W.E., Heraclius. Emperor of Byzantium, Cambridge University Press, New York 2007.Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, ISKRY, Warszawa 2006.Haldon J., Wojny Bizancjum. Strategia, taktyka, kampanie, Rebis, Poznań 2019.Hodgson G.S.M., The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam, University of Chicago Press 1977.Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Od pustyni nadchodziła bowiem burza. Gdy Herakliusz zmagał się przez ćwierć wieku z perskimi, awarskimi i słowiańskimi nawałnicami, Muhammad wykuwał sobie własne miejsce w dziejach świata. Jego wizje zapoczątkowane w grocie Al-Hira nie ustępowały, wręcz nasilały się. Zgodnie z relacjami jego żony, Aiszy oraz towarzyszy, nadejście takiego objawienia było dla proroka głębokim, wręcz traumatycznym przeżyciem psychosomatycznym. Muhammad miał się wówczas zachowywać tak, jakby przeżywał wielki wysiłek fizyczny. Pocił się obficie, wydawał się być w stanie przypominającym delirium. Jego twarz bladła wówczas lub rozpalała się.

które przyjęły się później także w realiach islamu, trwając w nim po dziś dzień. Sanktuarium w Al-Kaba miało istnieć zresztą jeszcze w starożytności, za czasów Klaudiusza Ptolomeusza, czyli u schyłku II wieku naszej ery. Wśród dawnych pogańskich bogów Mekki znajdował się np. Kubal, arabski bóg nieba i księżyca z czasów przedislamskich. Poza nim można było spotkać także trzy potężne boginie uważane przez ówczesnych Arabów za córki Boga – Al-Lat, Al-Uzza i Manat. Te panie były jednymi z najpopularniejszych bóstw z okresu znanego dzisiaj jako dżahiliya, Jak muzułmanie określają przedislamską epokę w dziejach Półwyspu Arabskiego?

W arabskiej tradycji znalazła się informacja, jakoby w początkowym okresie swojej działalności Muhammad miał pójść na kompromis z rządzącymi Mekką Kurajszytami, przystając na kult tych trzech bogin. Z tego błędu, wedle tradycji podsuniętego mu przez szatana, Miał się jednak prędko wycofać. Mleko jednak się wylało, a smród pozostał. Stosunek Muhammada do Allat, Al-Uzza i Manat stał się zresztą przyczyną, dla której Salman Rushdie wydał w roku 1988 swoje słynne szatańskie wersety, które miałem okazję czytać dawno temu na studiach. W 2022 roku pisarz został zresztą okaleczony za swoje poglądy nie licujące z jedyną słuszną linią przyjętą przez twardogłowych ajatollahów.

Urbanizacja Półwyspu Arabskiego dopiero się zaczynała. Medyna stała się nowym centrum operacyjnym prorokam, który zaczął prowadzić otwartą wojnę podjazdową przeciwko Kurajszytom. Z początku napadając na ich karawany, z czasem zaś stając na czele swoich popleczników w otwartych bitwach. Jego udziałem stało się niespodziewane zwycięstwo nad przeważającymi liczebnie Kurajszytami pod Badr w 624 roku, czy okupiona klęską i ranami odniesionymi przez samego proroka Batalia pod Uhud rok później. Kurajszycka kawaleria dowodzona przez jednego z największych dowódców tamtych czasów Halida ibn al-Walida zdołała zaskoczyć i rozbić siły muzułmańskie.

Sam al-Walid miał wkrótce przejść na stronę Muhammada, aby w 636 roku poprowadzić wojska jego następców do historycznego zwycięstwa w sześciodniowej bitwie nad rzeką Jarmuk, jednej z najbardziej brzemiennych w skutkach batalii w całych dziejach tej części świata. Ludzie żyjący w tamtych czasach mogli mieć naprawdę wrażenie, że historia dosłownie dodała gazu i gwałtownie przyspieszyła na ich oczach. W 627 roku Muhammad zdołał odeprzeć atak potężnej kurajszyckiej koalicji pod samą Medyną, co ostatecznie odwróciło losy wojny. W tym samym roku Herakliusz odniósł decydujące zwycięstwo pod Nieniwą nad Persami Hozroesa.

Często były to po prostu mariaże mające na celu związanie ze sprawą proroka, konkretnego plemienia lub pojednanie z pokonanymi. Z kobietami takimi jak Umm, Habiba, Czymajmuna bint al-Harith, Muhammad żenił się, aby zjednać sobie kurajszytów i ułatwić porozumienie z dawnymi wrogami. Oprócz żon w rosnącym haremie proroka i przywódcy jednoczących się wokół niego Arabów, pojawiały się także konkubiny i niewolnice, w tym chrześcijanki czy żydówki. Po ostatecznym sukcesie i zawarciu porozumienia z kurajszytami, Muhammad przejął Mekkę, gdzie zaprowadził własne porządki. Czystka wśród dawnych przeciwników politycznych była stosunkowo łagodna, głowy straciło jednak kilkunastu z nich, szczególnie tych, którzy znieważali go publicznie w satyrycznych wierszach, na co Muhammad był szczególnie wyczulony.

Arabowie dali Rzymianom trzy możliwości wyjścia z impasu. Pierwszym było przyjęcie islamu, a tym samym dołączenie do muzułmańskiej ummy, czyli wspólnoty wszystkich wyznających nauki Muhammada. Drugą opcją było zachowanie dotychczasowej wiary, ale przy tym uznanie zwierzchnictwa kalifatu Rashidun i jego głowy. Umara ibn al-Hattaba, panującego w latach 634-644, Drugiego z czterech kalifów sprawiedliwych, którzy zastąpili Muhammada. Rzymianie mogli zachować dotychczasową wiarę, ale musieliby płacić muzułmanom dżizję. Podatek pogłówny ściągany jedynie od innowierców. Trzecim wyjściem była walka. Cesarstwo miało w tym momencie tylko jedno godne wyjście z tej sytuacji.

15 sierpnia 636 r. dwie armie stanęły naprzeciwko siebie nad rzeką Jarmuk, płynącą dzisiaj na pograniczu między Syrią, Jordanią i wzgórzami Golan. Armią arabską dowodził jeden z najwybitniejszych kawaleryjskich dowódców w dziejach – Khalid ibn al-Walid. Ten sam, który swoją błyskotliwą szarżą przeprowadzoną 10 lat wcześniej, omal nie pozbawił życia samego Muhammada pod wzgórzem Uhud, na przedmieściach Medyny. Teraz walczył dla sprawy islamu. Rzymianie olbrzymim kosztem zdołali zgromadzić armię, która wedle obecnych estymacji mogła liczyć od 15 do 50 tysięcy ludzi.

Tak naprawdę nie wiemy i widełki przyjmowane zarówno dla jednej jak i drugiej strony bardzo mocno się wahają. John Haldon szacuje siły obrońców Syrii na nie więcej niż 20 tysięcy. Siły arabskie były jednak niemal na pewno mniej liczne od swoich przeciwników. Rzymianie na plac boju przybyli z sojusznikami z Armenii oraz chrześcijańskimi Gassanidami. Głównodowodzącym został armeński książę Vahan, wspierany przez cesarskiego Sakelariusza, czyli skarbnika, Teodora Trytyriusza i króla Gassanidów, Dżabalaha ibn al-Aihama. Herakliusz nie znajdował się w obozie, ale kontrolował sytuację z niedalekiej Antiochi.

Łucznicy Wahana zdołali okaleczyć wówczas wielu przeciwników, celując prosto w ich twarze. Pomimo tego starcie zakończyło się ponownie remisem, a obie wyczerpane strony powróciły na pierwotne pozycje. Vahan nie zdołał odnieść żadnego sukcesu podczas dotychczasowych zmagań. Jego siły były zaś zmęczone, zdemoralizowane i coraz mocniej przetrzebione. 5 dnia armeński dowódca wysłał więc emisariuszy do Halida, pragnąc zawrzeć kilkudniowe zawieszenie broni, dające szansę na zawarcie porozumienia pokojowego. Vahan potrzebował przerwy i wytchnienia dla swoich wojsk. Khalid ibn al-Walid czuł, że szala zwycięstwa przesuwa się na jego korzyść.

Po bitwie jednego z dowódców armii Wahana znaleziono z głową szczelnie owiniętą chustą chroniącą przed piaskiem. Osamotniona piechota związana z przodu przez Arabów wkrótce poczuła na swoim skrzydle uderzenie zwycięskiej muzułmańskiej kawalerii, które miało stać się gwoździem do trumny planów ratowania rzymskiej Syrii. Jakby tego było mało, arabscy sprzymierzeńcy Rzymian, widząc co się święci, w sporej części przeszli na stronę wroga. Reszta armii wpadła w panikę, która błyskawicznie zamieniła się w chaotyczną ucieczkę. Halid ibn al-Walid przygotował się jednak na ten scenariusz, obstawiając most na rzece i inne drogi ucieczki. Kilkudziesięciotysięczna armia została uwięziona w Kotle, który zmienił się wrzeźnie.

Pokazano wszystkie 11 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.