Antyczni Odkrywcy Atlantyku - od Fenicjan do Rzymian na Wyspach Błogosławionych

Pamiętam, gdy lata temu, podczas jakiegoś zimowego wyjazdu do Portugalii, niedaleko miasta Porto, tego samego, od którego starożytnej nazwy, Portus Cale, Swoją nazwę wziął dzisiaj cały kraj. Po raz pierwszy na własne oczy zobaczyłem wzburzony ocean. Pierwsze co przyszło mi przez myśl do głowy to pytanie, co trzeba mieć albo raczej czego musi brakować w głowie człowieka, który na jakiejś kruchej, starożytnej, drewnianej łupince pchał się na ten akwen? No cóż, byli tacy ludzie. O niektórych z nich coś tam nawet wiemy. Jednym z nich był rzymski cesarz, następca Tyberiusza, okryty złą sławą Gajusz Kaligula.

Wyprawa do Brytanii nigdy nie doczekała się realizacji, zamiast wojskowej ekspedycji kończąc się groteskową fanfaronadą na galijskich plażach dzisiejszego kanału La Manche. Kaligula miał wedle nie zawsze rzetelnego swetoniusza rozkazać swoim wojskom zbieranie muszelek na plażach, aby następnie wręczyć je w darze Neptunowi. Epizod ten miał być w oczach Svetoniusza niezaprzeczalnym dowodem szaleństwa obłąkanego cesarza, ale niektórzy historycy uważają inaczej. Stephen Dando Collins, autor książki Kaligula. Korzenie szaleństwa u władzy, wydanej przez partnera tego odcinka, jakim jest wydawnictwo Znak, ma w tej kwestii odmienne zdanie.

W końcu nawet legiony wielkiego Juliusza Cezara dwukrotnie opuszczały tajemniczą Brytanię. Co prawda tamte ekspedycje zostały w propagandzie przedstawione jako wielkie zwycięstwa, ale nie każdy dawał się zwieść oficjalnej wersji wydarzeń promowanej przez ostatniego dyktatora republiki i jego następcę. Aby uniknąć otwartej rebelii i zachować twarz, Kaligula miał przekształcić niedoszłą inwazję w groteskowy rytuał, a zebrane w jego trakcie muszle rozkazał spakować jako łupy z oceanu. Mógł także ukarać w ten sposób upartych legionistów, grając na ich poczuciu dumy. To tylko jedne z wielu fascynujących hipotez.

Więcej znajdziecie w książce wydawnictwa Znak. Dando Collins w niezwykle intrygujący sposób dekonstruuje czarną legendę najsłynniejszego tyrana Rzymu, oddzielając rzymską plotkę od twardych faktów historycznych. Jeśli chcecie zrozumieć jak wyglądało zarządzanie imperium na krawędzi chaosu i co naprawdę działo się w głowie jednego z najbarwniejszych następców Augusta, gorąco polecam Wam tę lekturę. Książkę Kaligula. Korzenie szaleństwa u władzy znajdziecie w księgarniach oraz na stronie wydawnictwa Znak, do którego link zamieszczam w opisie pod filmem. A my tymczasem wracamy na wzburzone wody Atlantyku, na których Rzymianie byli jednymi z wielu, jacy na te swoje kruche łupinki nie tylko wsiadali, ale nawet próbowali na ich pokładach płynąć hen przed siebie.

Pod panowaniem Gajusza Kaliguli co prawda nie udało się Rzymianom zająć Brytanii, a tak po prawdzie to legiony nawet nie postawiły na niej stopy, ale gdzie indziej, daleko na południu, sytuacja wyglądała zgoła inaczej. Kaligula zaprosił do Rzymu króla Ptolemeusza z Mauretanii, syna Juby II i Kleopatry Selene, córki Marka Antoniusza i Kleopatry VII, tej, która w trakcie swojego krótkiego, ale bardzo burzliwego życia otarła się o tytanów rzymskiej polityki, Cezara, Marka Antoniusza czy Oktawiana Augusta. Jej wnuk nie wykazywał wrogości względem cesarstwa, ale płynąca w jego żyłach królewska krew Ptolemeuszy zmiesza nas ciągle żywą pamięcią o Marku Antoniuszu musiała wzbudzać niepokój nawet u władcy bardziej pewnego swojej pozycji od młodego Gajusza.

Syn jednego z owych genueńczyków, Sor Leone Vivaldi, podjął dwie dekady później bezskuteczne próby odszukania ojca Istryja. Na pierwsze potwierdzone opłynięcie Afryki przyjdzie Europejczykom poczekać aż do roku 1498. Ciekawie wyglądała kwestia eksploracji Wysp Kanaryjskich, na które dotarła gdzieś za czasów Oktawiana Augusta ekspedycja zorganizowana przez króla Mauretanii, Jubę II, ojca owego Ptolemeusza, którego zgładzi później Gajusz Kaligula. Obecność punickich żeglarzy na Wyspach Kanaryjskich nie znajduje póki co żadnych niepodważalnych potwierdzeń.

Wydaje się, że rzymska obecność na Atlantyku stała się bardziej prawdopodobna dopiero w początkach cesarstwa, gdy zakończono już okres wojen domowych absorbujących uwagę i możliwości Rzymu. Idealne warunki pojawiły się być może dopiero po ostatecznej aneksji Mauretanii przez Gajusza Kaligulę w czterdziestym roku naszej ery. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że wcześniejsza ekspedycja króla Juby II nie stwierdziła obecności żywych ludzi na archipelagu, jedynie ślady jakichś prowizorycznych, opuszczonych budowli, mogących należeć do rozbitków, piratów lub kupców, być może kartagińskich. Nie sposób wyobrazić sobie, aby tak kosztowna i dobrze zorganizowana wyprawa przegapiła rzymską faktorię na Lobos.

Pomoc, która w niemal cudownych okolicznościach nadeszła. Antyczni żeglarze penetrujący mroczne bezkresy boga Okeanosa znajdowaliby się na swoich mniej zaawansowanych technicznie statkach w jeszcze trudniejszej sytuacji od Kolumba. Na koniec tej opowieści chciałbym ponownie polecić Wam książkę Kaligula. Korzenie szaleństwa u władzy, Stefana Dando Collinsa, wydaną przez partnera tego odcinka wydawnictwo Znak. Dzięki tej popularnonaukowej pozycji przeniesiecie się do czasów jednego z najbarwniejszych rzymskich cesarzy i dowiecie się przy tym, czy aby na pewno był taki szalony?