Mentionsy Mentionsy
MiMcast
MiMcast

W LEMbiryncie przyszłości #001

27.03.2022 ·54 min 1 s · 10 rozdziałów

Jak to jest być geniuszem? Jakie wizje na przyszłość miał Stanisław Lem? Kim chciał być jako młody człowiek? Dlaczego nie lubił oglądać adaptacji swoich dzieł? O tym rozmawiamy z Wojciechem Zemkiem, osobistym Sekretarzem Stanisława Lema. Od Lwowa do Krakowa, od ulicy Śląskiej na osiedle Kliny. O pierwszych spacerach po Krakowie i porzuconych studiach medycznych, o […] Artykuł W LEMbiryncie przyszłości #001 pochodzi z serwisu MiMcast.

0:00 · Wprowadzenie i pierwszy gość 4

Szanowni Państwo, mam zaszczyt zaprosić wszystkich do wysłuchania naszego nowego cyklu podcastu radiowych realizowanych przez Muzeum Inżynierii i Techniki z Krakowa. Serii nadaliśmy tytuł W LEMbiryncie przyszłości. To część projektu opierającego się na innowacyjnym pomyśle zaprezentowania zdobyczy nauki przyszłości, które zakorzenione są w dorobku. Stanisława Lema. W trzech odcinkach zaproszeni goście opowiedzą o mistrzu Lemie, o tym jaki wpływ na ich życie miała literatura Stanisława Lema, ulubionych książkach, o przeszłości, przyszłości, o jego twórczości, a także o zwyczajach, samochodach i ulubionych miejscach w królewskim mieście Krakowie. Porozmawiamy także o kosmosie, planetach i gwiazdach oraz o tym, że Stanisław Lem był niezwykłym wizjonerem, któremu udało się przewidzieć przyszłość, a przede wszystkim rozwój nauki i techniki.

Projekt W LEMbiryncie przyszłości otrzymał dofinansowanie z programu Społeczna Odpowiedzialność Nauki Ministra Edukacji i Nauki i będzie realizowany do czerwca roku 2022, a pierwszy z serii podcastów prezentujemy 27 marca 2022 roku. Państwa i moimi gośćmi w lembiryntowych spotkaniach będą dr Agata Kołodziejczyk, neurobiolog, naukowiec, pasjonat i popularyzator nauki, Wojciech Zemyk, entuzjasta twórczości Stanisława Lema w latach 1996, 2006, pełniący funkcję sekretarza pisarza, popularyzator jego dorobku, redaktor i administrator serwisu lem.pl.

Wojciech Orliński, dziennikarz, publicysta, pisarz, wybitny znawca twórczości Stanisława Lema. Przemysław Ruć, astronom, popularyzator nauki i astronomii, autor popularnonaukowych publikacji, muzyk, kompozytor, multiinstrumentalista. Jerzy Woźniakiewicz, lider obszaru Ratuj, współautor programu Bezpieczny Kraków, od wielu lat zajmujący się bezpieczeństwem w mieście, po którym spacerował Stanisław Lem. Pięciu ekspertów, trzy spotkania i jeden bohater. Lem Birynt. Zapraszam, Paweł Pasterz. Drodzy Państwo, w tym pierwszym inauguracyjnym spotkaniu w Lembiryncie mam zaszczyt powitać Wojciecha Zemka, sekretarza Stanisława Lema, entuzjastę twórczości pisarza, redaktora i administratora serwisu lem.pl.

Warto też przypomnieć, że Wojciech Zemek zajmuje się dorobkiem literackim i prawami autorskimi Stanisława Lema i myślę sobie, że to naprawdę znakomity wybór na to premierowe wydanie Lembiryntu. Dzień dobry. Witam wszystkich słuchaczy, dzień dobry. Zacznę od takiego pytania, które wydaje się oczywiste na początek rozmowy o twórczości każdego pisarza i to nie tylko Lema. Pytanie o książkę oczywiście. Tę najważniejszą, albo pierwszą, albo tę, od której zaczęła się ta fascynacja literaturą Stanisława Lema. Ja wiem, że to pytanie jest trochę z gatunku katalogowych, ale od tego będziemy właśnie zaczynać rozmowy ze wszystkimi gośćmi serii. To jest takie pytanie, które trochę mi przypomina te pytania, jakie zadawało się dzieciom jeszcze w czasach, kiedy to nie było tej poprawności politycznej jak teraz, prawda?

2:44 · Pierwsza lektura Lema 3

Kogo bardziej kochasz, tatusia czy mamusia? I trochę też ja zawsze cierpię, kiedy mam wybrać jedną książkę Lema, jedną czy nawet kilka, no bo jednak to jest tak różnorodna twórczość, tak bogata, że sprowadzenie jej powiedzmy do jednej pozycji, no to trochę siłą rzeczy jest formą barbarzyństwa. No tak, ale każda fascynacja ma początek. Tak. Zatem i w tym przypadku od czegoś to zainteresowanie, ta pasja musiały się zacząć. Przypomniałem sobie, jakiś taki tzw. flashback mam, że mój kontakt pierwszy z Lemem to były te dzieła, które wydawało wydawnictwo literackie w latach osiemdziesiątych. Nie wiem czy pan redaktor kojarzy, to była taka W LEMbiryncie przyszłości 001.

Upolowałem w tej serii dzienniki gwiazdowe i zachłysnąłem się, bo to jednak na tle tej takiej szarzyzny powiedzmy Polski Ludowej, stanu wojennego, no to Lem to był taki kolorowy ptak w tamtych czasach, ta jego wyobraźnia. I pamiętam też, że w tej serii kupiłem w takiej jasno-szarej okładce dialogi i one się okazały moją wielką porażką. Próbowałem je czytać, niewiele z nich zrozumiałem i mam takie poczucie, że to za wysokie progi były przynajmniej na początku. Chyba to były dzienniki gwiazdowe, jeżeli chodzi o pierwszą moją lekturę z Lema, a potem sięgnąłem po następne. Natomiast dosyć późno odważyłem się przeczytać Głos Pana, które jest jedną z moich ulubionych książek Lema i całe szczęście, bo też myślę, że gdybym w czasach szkolnych wziął Głos Pana, to skończyłoby się tak jak z dialogami, czyli poddałbym się po kilkudziesięciu stronach.

Tak się jakoś złożyło, że moją pierwszą powieścią Lema, którą przeczytałem, albo raczej próbowałem przeczytać, był Eden. Mówię próbowałem przeczytać, no bo miałem wtedy naście lat, no i tak z perspektywy czasu myślę sobie, że było to zdecydowanie za wcześnie na takie spotkanie z literaturą Stanisława Lema. Potem jeszcze kilkakrotnie do niej wracałem, ale po tym pierwszym razie utkwił mi w głowie charakterystyczny motyw powieści. To jest chyba jedyna książka Lema, w której bohaterowie poza jednym przypadkiem Nie mają imion. Nie będę tutaj teraz streszczał całej książki oczywiście, bo to nie o to chodzi, ale chciałem nawiązać do tej fabuły, ponieważ ona troszeczkę nawiązuje z kolei do obecnej rzeczywistości. Mamy tam bezimiennego władcę, który jest, a w zasadzie go nie ma.

6:18 · Prognozy i przewidywania 4

A to jest, zdaje się, główny wątek, taka obowiązująca barwa tych wszystkich rozmów o Stanisławie Lemie. Prognozy. Zawsze najchętniej dyskutujemy o tym, co mu się udało przewidzieć w tej przyszłości, której doczekaliśmy. To jest medialny temat, prawda? To jest takie dyżurne hasło, 20 rzeczy, które przewidział Stanisław Lem i tutaj są wymieniane jednym ciągiem właśnie e-booki, wirtualna rzeczywistość, biotechnologie, nanotechnologie. Rzeczywiście on te zjawiska bardzo trafnie jakoś opisał. No a czego się nie udało? Czego mu się nie udało przewidzieć?

Dobre pytanie. Dobre pytanie dlatego, bo to też rzuciłoby światło. Nigdy pod tym kątem nie próbowałem analizować twórczości Lema, gdzie rozumiem, że chodzi o taką jakąś jego piętę achillesową czy takie słabe punkty. Moje pytanie podyktowane było tym, że istnieje podobno taka teoria, która mówi, że pośród tych wielu fantastycznych prognoz i przede wszystkim urządzeń, które wymyślali autorzy literatury fantastyczno-naukowej, zabrakło na przykład systemu telefonii komórkowej, sieci GSM, jaką znamy. No były rozmaite wynalazki, a tego akurat zabrakło. To mnie zawsze inspiruje do zadania pytania właśnie o te inne rzeczy, niewymyślone, nieprzewidziane przez Lema i innych wizjonerów. Mówi się czasem, że w Obłoku Magellana, to jest taka książka mało znana i raczej nie wznawiana zresztą na wyraźne życzenie autora, który nie był z niej zadowolony, to tam rzeczywiście w Obłoku Magellana pojawia się takie urządzenie, które przypomina dzisiejszy smartfon i które się łączy z bazą danych, z taką wielką biblioteką trionów, więc Tulem akurat był blisko.

Z tym, że ja zawsze tutaj jestem sceptyczny, jeżeli mam wymieniać jakieś konkretne urządzenia powiedzmy, które opisał Stanisław Lem. Mnie się wydaje, że jakby clue i najważniejsze w jego twórczości to jest przewidywanie pewnych procesów, tendencji, jakichś nowych technologii, a te takie czasem mniej lub bardziej trafione opisy np. właśnie książek, e-booków czy urządzeń do czytników, do książek elektronicznych, to jest sprawa trochę drugorzędna. Jest to rzeczywiście ciekawe i takie medialne. Nie wiem, czy pan wie o tym wiralu, który krążył po internecie, czyli ktoś na ekranie Kindla zacytował ten fragment z Powrotu z gwiazd, czyli z książki wydanej w latach 60., w którym Lem właśnie opisuje Kindla i właśnie opisuje czytnik e-booków i mówi, że już nie było książek na papierze.

To taki przechodzi dreszcz, że aż do tego stopnia to zostało precyzyjnie przewidziane. Dla mnie cenniejsza jest na przykład suma technologiczna i te kierunki rozwoju technologii, które gdzieś tam są zarysowane, kierunki rozwoju naszej cywilizacji, te zagrożenia, przed którymi Lem nas ostrzegał. To trudniej, mówiąc kolokwialnie, sprzedać odbiorcy, trudniej go zainteresować, ale to są bardzo cenne wskazówki. Książek na papierze nie było, książek na papierze nie będzie. Myślę sobie, że ta prognoza musiała być dość dotkliwą dla Lema, który podobno uwielbiał książki, no i biblioteki. Ktoś sformułował nawet takie zdanie, że Lem przeczytał wszystko, co napisano. A jak to wyglądało naprawdę? Te biblioteki stanowiły dla Lema coś w rodzaju bezpiecznego portu, azylu?

10:00 · Książki i czytelnictwo 6

Tak, tak, tego słowa właśnie chciałem użyć. Azyl to jest dobre określenie. Kiedyś padło takie pytanie, ja nawet śmiałem się trochę z Tomkiem Lemem, czym były książki w życiu Stanisława Lema? No absolutnie wszystkim, bo po pierwsze on był namiętnym czytelnikiem i ta lektura, ta ilość lektury, którą on był w stanie pochłonąć, ale ze zrozumieniem i tak aktywnie, jako taki powiedzmy świadomy i dojrzały odbiorca, no to dla przeciętnego człowieka chyba jest niedostępna, bo on bardzo dużo czytał. On sam mówił, że pochłaniał całe wypożyczalnie, jak już zabrakło tych książek, które miał w domu. No a oprócz tego oczywiście książki też były jego zawodem. To była trochę strawa duchowa i trochę taki chleb powszedni dla Stanisława Lema. On zdaje się dość wcześnie nauczył się czytać, co też było pewnym fenomenem. Tam chyba 4 lata miał jakieś takie pierwsze... Jest ta anegdota w Wysokim Zamku, że w ogóle był takim wrażliwym czytelnikiem, że jak miał...

Opowiadał tę historię komara, który z dębu spadł i deklamował ten wierszyk taki dziecięcy. To zawsze, kiedy ten komar spada i sobie tam łamie gnat, to mały Staszek wybuchał płaczem, był taki wstrząśnięty sytuacją nieszczęsnego owada. No a wiadomo co młody Lem, poza tą historią o komarze, który przegrywa z grawitacją, jeszcze czytał? Tam jest mnóstwo takich lektur, powiedziałbym, standardowych. Takich, które do dzisiaj są w biblioteczce młodego czytelnika, czyli nie wiem, Karol May, tak jak on mówił, że był i Moglim, i Winnetou, czy Księga Dżungli. Takie chyba dosyć typowe lektury młodego człowieka. Natomiast co ciekawe, tam się też pojawiają bardzo często poważniejsze rzeczy, bo sporo klasyki w tych wspomnieniach, w opisie biblioteki, którą miał Stanisław Lem, bo on w pokoju, gdzie była biblioteka jego ojca, też miał swoją własną biblioteczkę.

To tam już jest też sporo klasyki, Sienkiewicz czy Prus, Żeromski. Tam się też już pojawiają pierwsze pozycje popularnonaukowe, co zważywszy na młody wiek odbiorcy, to świadczy o tym, jakim był już dojrzałym czytelnikiem od tych początków. Wydaje mi się, że bardzo taka bogata jest ta lektura Stanisława Lema. Potem jak przyjeżdża do Krakowa, to zaczyna się jego pierwszy kontakt już z taką literaturą stricte naukową, bo on jest pracownikiem konwersatorium naukoznawczego Mieczysława Chojnowskiego. Tam mają dostęp do książek, które przesyłają głównie Amerykanie, czyli w języku angielskim. Stanisław Lem je tak pochłania hurtowo wręcz. Najlepszy dowód, jakim on był ambitnym i zagorzałym czytelnikiem, to to, że on się tak naprawdę nauczył języka angielskiego czytając cybernetykę Wienera.

W LEMbiryncie przyszłości 001. No jak się okazuje, biorąc pod uwagę przykłady lektur, po które sięgnęliśmy, na niektóre teksty może być po prostu za wcześnie. No a gdyby w tym momencie postawić pytanie, czy trudno czyta się Lema? Czy jest to literatura dla każdego? Obserwujemy ostatnio swego rodzaju renesans, powrót do Lema, do jego książek, zainteresowania. Jest taka swoista moda na Stanisława Lema. No rok lemowski, który odprawiliśmy, z pewnością się do tego stanu rzeczy przyczynił.

A jak się czyta Lema? Jak się powinno czytać Lema? Są w ogóle na to jakieś recepty, czy to jest bez sensu zastanawianie się nad taką kwestią? To zależy. No bo są takie książki, które pozornie, to jest dobre słowo, są łatwą lekturą i praktycznie dostępną dla nawet młodego czytelnika. Z tym, że to też oczywiście kwestia na jakim poziomie je czytamy. No a są takie książki, które czyta się zdecydowanie trudno i nawet w zamyśle autora miało się je czytać trudno, bo wspomniany już przeze mnie głos pana, to na początku ma takie kilkudziesięciostronicowe wprowadzenie, które jak sam autor przyznał celowo jakby LITERATURA DLA WSZYSTKICH WTAJEMNICZONYCH

U Lema to jest trochę tak, że każdy czytelnik znajdzie coś dla siebie. Ja wiem, że to brzmi trochę jak truizm i to zawsze się tak mówi o wielkiej literaturze, ale dla mnie książki Lema to jest tak jak ten ocean na Solaris, czyli to, czego czytelnik oczekuje, do czego jest jakby przygotowany, to dostanie. To jest chyba podstawowa cecha twórczości Lema, więc jak ktoś sięgnie po jego książki tylko dlatego, że Potrzebuje, nie wiem, jakiejś rozrywki, często wartkiej akcji czy też humoru, no bo ten humor to jest taka specjalność mistrza, to dostanie szybką akcję i się sporo pośmieje. Natomiast jak ktoś będzie szukał jakichś wątków filozoficznych czy jakichś rozważań na temat absolutu, no to też bez trudu je tam znajdzie. No to trochę tak jak z twórczością Tove Jansson, no takie porównanie mi się teraz nasunęło.

15:28 · Interpretacja i wieloznaczność 8

W Muminkach mamy właśnie taką pudełkową konstrukcję. Dla dzieci fantastyczny baśniowy świat trolli i tajemnic, a dla dorosłych czytelników po zdjęciu tej warstwy wierzchniej ujawnia się kraina alegorycznych postaci zanurzona w filozoficznych klimatach, no też zresztą z tajemnicą. To jest chyba cecha wielkiej literatury, że jest ileś tam tych warstw. Tak jak Lem mówił właśnie w listach do Candla, że swego rodzaju lukier do wcipu pokrywa tą taką gorzką otoczkę, którą kryją często jego utwory, żeby łatwiej było czytelnikowi przełknąć po prostu gorzką pigułkę. Ale jak ją przełknie czy rozgryzie, no to ta paleta smakowa, mówiąc tak obrazowo, no to jest bardzo bogata. Zdecydowanie tak. Celowo mam też wrażenie, te książki są tak skonstruowane, że one się wymykają takiej jednej, oczywistej, jednoznacznej interpretacji, że najczęściej o książce Lema każdy czytelnik powie coś innego.

Ktoś kiedyś powiedział, zawsze w takiej sytuacji mi się przypomina ten cytat, że książka jest wtedy naprawdę dobra, gdy ludzie, którzy jej nie czytali chwalą się, że ją znają. To jest ta anegdota na temat prowokacji. Lem w latach 70. zaczął pisać swoje takie recenzje czy wstępy do nieistniejących książek. Czyli on najpierw sobie wymyślał jakieś dzieło literackie, jak ono powinno wyglądać, jaką powinno mieć zawartość, a potem czytelnikowi podawał tylko taki jego kondensat, taką esencję jakby fabuły plus analizę. I jedną z tych książek, które on tam opisuje, to jest taka książka niemieckiego historyka na temat Holokaustu, na temat ludobójstwa. To jest zdaje się wstęp do tej książki.

On jest tak sugestywny i tak przekonująco skonstruowany, że jeden z członków Polskiej Komisji do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich powiedział w wywiadzie tak mam tę książkę u siebie na półce. Dobre. W ostatnich latach to modne stały się praktyki poszukiwania zakodowanych informacji w dziełach sztuki, w obrazach. Od choćby słynnych kot Leonarda da Vinci. Czy pisząc swoje powieści Lem mógł zaszyfrowywać, właśnie kodować w tekście informacje dla przyszłych pokoleń, których właściwe odczytanie wymagałoby jakiegoś systemu, jakiegoś klucza? On nawet to wprost mówi, bo taka książka, pamiętnik znaleziony w wannie, trochę moim zdaniem niedoceniana, w klimacie kawki utrzymana, trochę groteska.

Tam analizują jakiś tekst literacki, który jest szyfrem i w zależności właśnie od tego poziomu, na który schodzą, odkrywają, czy tak jak pan powiedział, odkodowują jego kolejne znaczenia. No to jakieś niesamowite, pokazane jest to w taki bardzo konsekwentny i sugestywny sposób. Więc oczywiście, że literatura jest, nie wiem czy to jest dobrze powiedziane, rodzajem szyfru. Ale powinna się składać tak jak cebula, z kilku warstw i w jakiś sposób tam odkrywać, często przy kolejnych czytaniach. Tak jest ze mną, że są takie teksty Lema, które dopiero na przykład przy drugim albo przy trzecim czytaniu do mnie docierają. Aha, zupełnie nie zauważyłem jakiegoś znaczenia, nawet całej warstwy znaczeniowej książki. No chyba dzięki temu też te książki są takie żywotne i aktualne, prawda?

Że nie są skostniałą, twardą strukturą, tylko bardziej takimi tworami językowymi dynamicznymi, tak to bym określił. I dzięki temu pojawia się dobry pretekst, żeby do pewnych tytułów wracać i odkrywać za każdym razem coś nowego. Te konstrukcje zresztą wykorzystują często twórcy filmów i dlatego pewne kwestie odnajdujemy dopiero po kolejnym seansie albo po wielu seansach. Dla mnie takim filmem, który należy do typowych takich ustrojów szufladkowych, warstwowych jest Incepcja. Słyszałem, że chyba w Japonii numerowano, wklejając tak dyskretnie cyfry w rogu ekranu, poszczególne warstwy historii, warstwy snów, które tam zachodzą. No, żeby widz się nie pogubił w labiryncie. Warstwę snu mamy też u Lema.

Bardzo często się pojawiają tam te wirtualne rzeczywistości, które przenikają. Są jedne drzwi, które prowadzą do kolejnego poziomu labiryntu. Także tak, jak najbardziej. Drodzy Państwo, no to kontynuujemy podróż przez Lembirynt i będzie kolejny zakręt. Zwrot akcji właśnie przed nami. Philip Dick, autor kilku naprawdę niezłych historii, twierdził, że Lem to fikcja tylko jest. że Lem nie istnieje, a jest to tylko grupa osób, taki zespół spiskujący za żelazną kurtyną. Czy geniusz Stanisława Lema emitował tak silne światło, że dla niektórych brakło wyobraźni, żeby ten fakt zaakceptować? Choć akurat Dickowi wyobraźni raczej nie brakowało. Z tym Dickiem to rzeczywiście zabawna historia, ale też taka symptomatyczna, bo on wiedział, że LEM istnieje w pewnym sensie, bo przecież prowadził z nim korespondencję.

Wymienili kilkanaście listów w latach 70. Dla mnie to jest taki największy komplement, jaki jeden twórca może powiedzieć innemu, prawda? Że on w tym słynnym liście do FBI, tym takim donosie, gdzie mówi, że LEM nie istnieje, tylko to jest wyspecjalizowana komórka, KGB czy jakiegoś innego urzędu bezpieczeństwa, która ma za zadanie zniszczyć amerykańską literaturę. Więc on w tym liście podnosi taki argument, że żaden człowiek pojedynczy nie może mieć aż tak szerokich horyzontów, nie może mieć aż takiej wiedzy i nie może pisać tyloma stylami, co Stanisław Lem. Czyli że to po prostu musi być kilku ludzi, a nie jeden. Tego typu dowody tam przytacza. Natomiast z Dickiem to nie wiem, czy to zostało powiedziane. To trochę takie było jego wielkie rozczarowanie, dlatego że z rekomendacji Lema wydano książkę Dicka w Polsce, prawda?

I ta książka w wydawnictwie literackim ukazała się w serii Stanisław Lem Poleca. Nieźle się albo nawet bardzo dobrze się sprzedała, no bo wtedy te nakłady książek szły w dziesiątki tysięcy egzemplarzy, a kiedy przyszło do wypłaty honorarium, no to okazało się, że złotówka jest Nie wymienialna i to jest tak naprawdę, są to bezwartościowe papierki. Zresztą z podobnym problemem borykali się też inni pisarze, bo podobno Cortazar musiał przyjechać do Polski i tutaj na miejscu kupił sobie konia, żeby jakoś wydać pieniądze, które zarobił na swojej książce. Nie wiem, ile w tej anegdocie jest prawdy, ale ona pokazuje, jakie były wtedy realia. No i Dick w momencie, kiedy usłyszał, że nie dostanie ani centa w twardej walucie za swoją książkę, za Ubica, no to No to w ten sposób dał wyraz i upust swojemu rozczarowaniu, że... Znaczy oskarżył też Lema o kradzież, a potem napisał ten słynny list.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.