Śladami dzieł Pabla Picassa i Salvadora Dali

Naszym gościem jest doktor habilitowany Piotr Rosiński, profesor Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, historyk sztuki. Dzień dobry. Dzień dobry Państwu. Dziś podążymy śladami dzieł dwóch wybitnych artystów XX wieku pochodzących z Hiszpanii. Są nimi Pablo Picasso i Salvador Dali. Obaj zmienili oblicze sztuki nowoczesnej, chociaż reprezentowali zupełnie odmienne kierunki. Faktem jest, że żyli mniej więcej w tych samych czasach. Obaj byli Hiszpanami i jednocześnie obaj mają ogromne znaczenie dla dziejów sztuki, szczególnie sztuki XX wieku. Można powiedzieć, że zmienili oblicza sztuki.

Szczególnie Pablo Picasso ma tu wielki wkład w te przemiany sztuk pięknych i w ogóle nawet można powiedzieć, że on stworzył nową estetykę w malarstwie. I podobne znaczenie przełomowe ma też Salvador Dali, który reprezentuje zupełnie odmienną postawę. I w dzisiejszej audycji chciałbym zwrócić uwagę na różnice. To może trochę jest takie powiedziałbym dyskusyjne, bo różnice między nimi są ogromne. Ale skłania mnie do tego fakt, że tak jak wspomniałem, żyli mniej więcej w tym samym czasie i urodzili się W Hiszpanii później ich losy potoczyły się inaczej, obaj wyemigrowali, ale wkład w sztukę europejską XX wieku, tak jak wspomniałem, był ogromny i takie zestawienia tutaj dzisiaj będziemy robić, zestawienia artystyczne między tymi dwoma wielkimi twórcami.

Obrazy Pabla Picassa znajdują się w najważniejszych kolekcjach muzealnych na świecie. Sam artysta jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych malarzy XX wieku. Współtwórca kubizmu, wszechstronnie utalentowany, wiecznie eksperymentujący, w ciągu długiego życia, a żył 92 lata, tworzył obrazy w kilku różnych stylach. Tak, można powiedzieć, był bardzo długi żywot artystyczny. Pamiętajmy też o tym, że pierwsze znaczące prace Pabla Picassa powstają, gdy artysta miał 15 lat. Dzisiaj może nie będziemy omawiać szczegółowego życiorysu artysty, natomiast chciałbym przedstawić Państwu takie wybrane dzieła sztuki, niektóre mało znane, ale godne uwagi tutaj z określonych powodów.

No i prześledzić tę artystyczną ścieżkę Pabla Picassa i zwrócić uwagę przede wszystkim na znaczenie dzieł i znaczenie twórczości dla sztuki XX wieku. Pamiętajmy o tym, że Pablo Picasso pochodził z rodziny artystycznej. Jego ojciec był malarzem, profesorem rysunku i stąd Pablo Picasso jako bardzo młody, utalentowany człowiek był, można powiedzieć, cały czas pod taką warsztatową kontrolą swojego ojca. I warto zwrócić uwagę na jego poczynania artystyczne, gdy miał 15 lat. I tu chciałbym zwrócić Państwu uwagę na obraz, który warto zobaczyć w Muzeum Picassa w Barcelonie.

To jest obraz, który nie kojarzy nam się z Twórczością kubistyczną Picassa, tą twórczością, którą on zasadniczo reprezentuje i z którą jest kojarzony. Natomiast to jest obraz dokładnie z 1896 roku, a pamiętajmy, że urodził się 1881, czyli piętnastolatek. Wtedy kończył naukę w szkole, zgodnie z radą ojca. Tak, tak. No i Pablo Picasso też, tak dzięki inicjatywom ojca, ale także jego nauczyciela José Garnelo Aldy, Picasso maluje obraz zatytułowany Pierwsza Komunia. To jest obraz o tematyce religijnej, ale on przedstawia rodziców artysty i przedstawia klęczącą siostrę Pabla, Lolę, Dolores inaczej,

No, która była taką pierwszą ulubioną modelką artysty. I to jest moment, kiedy ta siostra artysty przystępuje do pierwszej komunii. To jest duży, taki wielkoformatowy obraz. Tu mógłbym podać państwu wymiary 165x117 cm, a więc spore płótno. I ta tematyka religijna, ona jest taka nawet można powiedzieć moralizatorska, jest tutaj związana z pewnym zamysłem, z pewną koncepcją, ponieważ zarówno ojciec Picassa, jak i wspomniany nauczyciel wybrali właśnie taki temat, Który mógłby być na tym obrazie właśnie namalowany i obraz mógłby być zaprezentowany na wystawie sztuk pięknych i rzemiosła artystycznego w Barcelonie w 96 roku.

Ta tematyka wtedy była taka no powiedziałbym ukierunkowana na ewentualne wyróżnienie artysty. Także to był taki zamysł powiedziałbym trochę ukierunkowany na Na sukces malarza. Jest to mało znany obraz, rzadko publikowany, ale pokazujący niesamowitą sprawność warsztatową Picassa i pokazujący jednocześnie, że ten młody człowiek, piętnastolatek, bez problemu w sensie warsztatowym, w sensie kompozycyjnym, kolorystycznym, Wykonuje obraz powiedziałbym w takim typie akademickim, co też daje nam do myślenia, że on w wieku 15 lat już można powiedzieć był artystą takim, który bez problemu sobie poradzi z tak zwanym tradycyjnym malarstwem.

W dodatku właśnie w tym mniej więcej czasie te lata 1896-1897 to są też lata kiedy on maluje obrazy o tematyce religijnej. Też w tamtejszym wspomnianym muzeum można oglądać Chrystusa Ukrzyżowanego. To jest obraz olejny taką techniką mieszaną razem z węglem na papierze malowany. Ponadto takie sceny jak zwiastowanie, jak wieczerza w Emmaus czy ostatnia wieczerza, to są tematy, które wtedy podejmował Pablo Picasso. I to jest też znamienne, że ta tematyka religijna towarzyszy mu w bardzo młodym wieku, a później jego stosunek do religii radykalnie się zmieni.

No wiadomo, że później w wieku 19 lat zresztą wyjeżdża do Paryża i tam następuje kompletna zmiana zainteresowań i też sposobu malowania. Pierwszą komunię zobaczymy, jak powiedzieliśmy, w Muzeum Picassa w Barcelonie. To muzeum znajduje się w dzielnicy gotyckiej, a więc w ścisłym centrum miasta. Zostało założone przez wieloletniego przyjaciela i osobistego sekretarza artysty, Jaume Sabartesa. Dzisiaj kolekcja ma około 4250 obrazów. Picasso wyjechał na stałe do Francji, jak mówiliśmy. Od 1904 roku mieszkał w Bateau Lavois na Montmartre w Paryżu.

Wyjeżdżał z Paryża, ale wciąż do tego Paryża powracał. Chociaż, jak twierdził, w głębi duszy czuł się Hiszpanem. W 1905 roku poznał Gertrude Stein, amerykańską powieściopisarkę i poetkę, która Większość życia spędziła we Francji. Jako długoletni przyjaciel Stein, Picasso brał udział w jej przyjęciach, które organizowała w swoim domu. Tam poznał wielkich pisarzy Jamesa Joyce'a, Ernesta Hemingway'a, Francisa Scotta Fitzgeralda, Gertruda Stein. Ważna postać w historii literatury. Tak, postać niesamowicie ważna, ale też niezwykle ważny obraz, portret Gertrudy Stein wykonany przez Pabla Picassa gdzieś około 1905, może 1906 roku, który znajduje się dzisiaj

Metropolitan Museum w Nowym Jorku. To jest bardzo ważny obraz w historii sztuki. Taki można powiedzieć podręcznikowy portret. Portret, który może jeszcze trudno nazwać kubistycznym. Krytycy, historycy sztuki dokonali takiego pewnego podziału twórczości Pabla Picassa, dzieląc tę jego działalność malarską, rzeźbiarską, także ceramiczną na kilka okresów. Możemy znaleźć w opracowaniach, że portret Gertrudy Stein należy do tak zwanego okresu różowego, gdzie Będzie się pojawiała ta tonacja bardzo często, ale właśnie w tym portrecie warto żebyśmy zwrócili uwagę na takie sprawy ludzkie i podporządkowanie tych spraw problemom plastycznym.

Otóż w tym portrecie już obserwujemy takie zainteresowanie Pabla Picassa takim ujęciem przedmiotów czy postaci jakby W stronę bryły, w stronę analizy bryły. Obserwujemy tu zmianę proporcji. W portrecie Gertrudy Stein jakby widzimy może zbyt dużą głowę, może mały korpus. Widzimy też bardzo charakterystycznie i typowo dla Picassa już jak na ten okres, Namalowane oczy, które robią wrażenie jakby były cięte tak rzeźbiarsko, mocno akcentowane. Także to już są kolejne takie można powiedzieć działania i kroki w stronę kubizmu, w stronę też tak zwanego kubizmu sezanowskiego.

To znaczy, że Picasso bardzo wyraźnie odwołując się do Paula Cézanne'a nadaje figuracji czy przedmiotowości taką bryłowatość. Picasso nie ukrywa fascynacji sztuką Afryki. Sztuką takiej dawnej Hiszpanii, gdzie inspiruje się maską na przykład, gdzie obserwuje też przedmioty, które ulegają deformacji pod wpływem światła albo sąsiedztwa innych przedmiotów. I właśnie geometryzuje, skraca perspektywy, gasi paletę barw. No i ten słynny portret Gertrudy Stein, taki przełomowy portret w historii sztuki, jest zapowiedzią właśnie tak zwanego kubizmu.

Sama pisarka, gdy zobaczyła ten portret, nie była zbyt zadowolona. Zresztą chyba ten portret nie był pochlebny dla Ale też nie wpisywała się w kanon kobiecości. Tak. I tu w literaturze można znaleźć takie wspomnienia, gdzie czytamy, że pisarka zapytała Picassa, czy jest do niej podobny, tak prowokacyjnie. I malarz odpowiedział, że cytuję, za jakiś czas będzie pani do niego podobna. I to może nie było zbyt takie eleganckie wobec kobiety, no ale Picasso był jaki był. No może przypomnijmy Państwu taki słynny film w reżyserii Woody'ego Allena o północy w Paryżu, gdzie mamy właśnie też takie postacie artystyczne Paryża, początków

20 wieku i tam między innymi pojawia się Gertruda Stein, tam się pojawiają wspomniani pisarze z tego artystycznego kręgu jak Hemingway czy Scott Fitzgerald. W Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku znajdziemy nie tylko portret Gertrudy Stein, tam również setki innych prac Picassa, między innymi w kabarecie La Paix Agile też obraz zatytułowany Aktor. W Museum of Modern Art w Nowym Jorku na Manhattanie zobaczymy z kolei ikoniczne Panny z Awinionu Picassa uważane za początek kubizmu. Obraz z 1907 roku, odtąd ciało człowieka już nigdy nie będzie wyglądało tak samo w sztuce nowoczesnej, prawda?

Można powiedzieć, że poprzez akty kobiece, jak to ktoś napisał Picassom, rozprawia się z tradycją, że jest to zmasakrowanie idealnego piękna. Że jest to odarcie z erotycznego powabu. To nie są wysublimowane, piękne, idealizowane kobiety. To są zupełnie nowe propozycje estetyczne jeśli chodzi o ciało kobiety. Warto tutaj jeszcze dodać, że takim typowym sposobem malowania Picassa jest tak zwana symultaniczność obserwacji, że Picassa na przykład widzi twarz, czy korpus, biust kobiety jednocześnie z przodu i z boku.

W Barcelonie i to jest tak zwany, jak to popularnie mówią, pigalak barceloński, a więc ulica, gdzie pracowały dziewczyny. Jeszcze też warto wspomnieć o tym, że tu wielu autorów zwraca uwagę na to, że obraz nie tyle jest ukończony, co Picasso bardziej zarzucił ten obraz. Także tu do końca Do końca nie wiemy o tym, czy on jest kompletnie zakończony przez samego artystę. Jak wspomniałem, obraz budził sensację, budził zdziwienie, czasami agresywną krytykę. Na przykład przyjaciel Picassa, krytyk, Guillaume Apollinaire, mający zresztą polskie korzenie, napisał przy okazji tego obrazu, cytuję, że upór Picassa w ściganiu piękna zmienił w sztuce wszystko.

A więc to też tutaj słyszymy taki pogląd oznaczający, że Picasso jest twórcą nowej estetyki i nowego piękna, bo to też pamiętajmy, że Rozumienie piękna w kontekście początku sztuki XX wieku to jest nieco inne rozumienie. Ponadto czytamy też w różnych opracowaniach, że na przykład kubista Georges Braque pisze o tym obrazie w ten sposób, że cytuję, obraz jest taki, jakbyś dał nam do jedzenia pakuły albo naftę do picia. Ktoś tam napisał też, że Picasso powiesi się za swoim wielkim obrazem.

Jeszcze warto, żebyśmy kilka słów poświęcili losom tego obrazu. Co się z nim działo, bo on został publicznie pokazany po raz pierwszy w 1916 roku. I to był niezwykły pokaz, bo on został przedstawiony w salonie słynnego paryskiego krawca Paula Poiretta. A to była wtedy bardzo ważna postać, bo Paul Poiret to był projektant mody, mistrz krawiectwa i założyciel domu mody, tak zwanego haute couture. No i on miał wielki wpływ też na ubiór kobiet, bo przypomnijmy, że Poiret podważał taki też Wizerunek kobiety ubranej klasycznie powiedziałbym.

On na przykład rezygnował z gorsetu, rezygnował z halki i dzięki temu też zyskał wielką popularność wśród pań dzięki tym projektom. Także tu jest jakiś taki wspólny element Paul Poiret, projektant mody, który akceptuje pomysły Pabla Picassa. Z kolei od Poiretta ten obraz odkupił inny, słynny też krawiec i projektant mody, Jacques Ducey, który był z kolei znany z takich bardzo eleganckich sukienek tworzonych z cienkich, półprzeźroczystych materiałów. A więc znowu jakby los łączy ten słynny obraz przedstawiający kobiety w zupełnie nowej estetyce z projektantami, ze słynnymi projektantami mody, jakim byli Poiret i Jacques Duce.

Puszkina, aby obejrzeć portret Ambruasa Volarda Picassa z 1910 roku. Volard był marszandem, kolekcjonerem sztuki francuskiej, który przyjaźnił się z Degasem, Gauguenem, Van Goghiem, Renoirem. Był wielokrotnie portretowany. Tak, to podobnie jak portret Gertrudy Stein, który nam sygnalizuje już taką nową tendencję kubizowania, to można powiedzieć, że portret Ambrożego Wollarda jest już takim klasycznym portretem kubistycznym, gdzie jego Twarz, jego głowa można powiedzieć, jest ukształtowana jako bryła za pomocą licznych takich bardzo drobnych, zgeometryzowanych płaszczyzn, ale jednocześnie jest to tak znakomity portret, portret podkreślam,

Także portretowany słynny kolekcjoner był bardzo usatysfakcjonowany, że portret malowany przez Picassa jest portretem, w którym podobieństwo jest niewątpliwe. Także to jest też taki można powiedzieć przykład kubistycznej klasyki w portrecie. Przed rewolucją październikową w Rosji kolekcjonerzy z Moskwy masowo wykupywali nowoczesną sztukę z Paryża i stąd dzieło Picassa znalazło się legalnie w Moskwie. Słynna garnika Picassa pochodzi z 1937 roku. To antywojenna ikona, ogromny obraz, który możemy zobaczyć w Muzeum Narodowym Centrum Sztuki Królowej Zofii w Madrycie.

Dzieło powstało na zlecenie, chociaż artysta zazwyczaj nie tworzył prac na zamówienie, no i unikał też tematów politycznych. Tak, to niezwykły obraz i pamiętajmy, że Picasso generalnie daleki był od polityki, ale tutaj można powiedzieć nie wytrzymał i bardzo przeżywał tę tragedię. To był obraz, który powstał w Paryżu pod wpływem silnego impulsu. 26 kwietnia 1937 roku doszło do bombardowania baskińskiego miasta Guernica przez rebeliantów generała Franco przy wsparciu nazistowskich sił III Rzeszy i faszystowskich Włoch.

Ten konflikt pomiędzy rządem Republiki Hiszpańskiej a opozycją dowodzoną przez generała Franco uważa się za zaczątek II wojny światowej. Tak, i obraz został zamówiony przez rząd republikański, bo pamiętajmy, że Picasso był przeciwnikiem Franco i obraz miał być wystawiony w hiszpańskim pawilonie podczas wystawy światowej w 1937 roku w Paryżu. Dzieło w ogóle powstało w Paryżu. To jest obraz olejny, duży też w sensie wymiarów. To jest długość ponad 7 metrów i wysokość 3,5 metra. I ten obraz niezwykle ekspresyjny, on właśnie przedstawia śmierć, strach.

Chaos tego spokojnego miasteczka. Picasso tutaj używa nie kolorów, a więc czerń, biel, różne odcienie szarości, rekwizyty, szczątki ludzkie, płaczące kobiety. Bardzo ekspresyjnym językiem przedstawia cierpienie narodu baskijskiego, który walczy o wolność, o swój kraj, o swój język. Także to jest jedno z takich ważniejszych dzieł. Picasso jako też antagonista frankistowskiej dyktatury wyraził wolę, żeby ten obraz znalazł się w Hiszpanii, ale w momencie, kiedy już nie będzie generała Franco