24. Ostatni lot. Sprawa Jenny Lepomäki - Finlandia, Hiszpania.

Kryminalne Opowieści Podcast. Andy Polański zaprasza. Porwo. Spokojne fińskie miasteczko z czerwonymi domkami nad rzeką i historią sięgającą średniowiecza. Tutaj dorastała Jenna. Tutaj wszystko się zaczęło.

Dla turystów to bajka z północy, dla młodych ludzi czasem zbyt cicha klatka. Miasto jest piękne, ale bywa też duszne w swojej przewidywalności. Zwłaszcza dla tych, którzy czują, że świat ma im do zaoferowania coś więcej niż codzienność w małej kawiarni i szkoła, gdzie wszyscy wiedzą kim jesteś. Jenna Maria Lepomäki urodziła się 21 września 1992 roku. Dorastała w jednym z osiedli na obrzeżach Porwo, miejscu, które zimą zdawało się zasypiać, a latem budziło się tylko na chwilę. Jej dzieciństwo było zwyczajne, nieidealne, ale pełne ciepła.

Matka pielęgniarka, ojciec dawniej cieśla, potem pracownik lokalnej firmy. Rodzina nie była zamożna, ale wystarczająco stabilna. Jenna była ich jedynym dzieckiem. Cicha, uważna, trochę melancholijna. Czasami wydawało się, że bardziej obserwuje świat niż w nim uczestniczy. Pisała pamiętniki, rysowała ołówkiem twarze, które nigdy nie istniały. Marzyła o południu, o słońcu, o ciepłych nocach i o tym, żeby kiedyś zniknąć z miejsca, gdzie znają każdy kiosk i każdy skrót przez las. W gimnazjum szło jej przeciętnie. W liceum zaczęły się problemy. Brak motywacji, zmienne nastroje, unikanie lekcji.

Jenna z jednej strony szukała niezależności, z drugiej dryfowała nie wiadomo dokąd. Nie piła, nie imprezowała. Po prostu cichła w oczach. Coraz bardziej, jakby coś ją w środku dławiło. Na początku 2011 roku Jenna kupiła tani bilet lotniczy do Hiszpanii. Nazwa brzmiała egzotycznie. Wiedziała o tym miejscu tylko tyle, że jest nad morzem i że wielu Finów tam jeździ. Chciała wyjechać na miesiąc albo dwa. Zamówiła bilet przez internet. Uczyła się podstawowych słówek po hiszpańsku. Przeglądała mapy. Kupiła nowy plecak i sandały. Nie opowiadała nikomu zbyt wiele.

Mówiła tylko, że musi odpocząć. Że chce pomyśleć i przemyśleć wiele spraw. Że nie chce się dusić w miejscu, w którym zna każdą latarnię. Jej mama, choć zaniepokojona, nie zabroniła jej wyjazdu. Pozwoliła. Może z nadzieją, że Jenna tam odnajdzie coś, czego nie potrafiła znaleźć w porwo. Kiedy odjeżdżała, miała ze sobą tylko jeden bagaż podręczny. Kilka ubrań, telefon, portfel i może przede wszystkim nadzieję. Bo każdy młody człowiek potrzebuje choć raz w życiu zrobić coś tylko dla siebie. Nie było pożegnania jak z filmu. Było zwyczajne, napisz jak wylądujesz i uścisk.

Taki niepewny, jakby żadna z nich nie wiedziała, czy to naprawdę dobry pomysł. Jenna poleciała do Fungeroli pod koniec czerwca 2011 roku. To była jej pierwsza podróż zagraniczna. Nie wiedziała jeszcze, że być może będzie to podróż przełomowa. Niektóre podróże mają zmienić bieg życia. Ta miała na zawsze odcisnąć swój ślad. Wyobraź sobie miasto, w którym słońce świeci przez ponad 300 dni w roku. Miasto, gdzie noc zaczyna się późno, a dzień nigdy nie milknie. To właśnie tam, Fungerola, Jenna Lepomäki zaczęła swoją pierwszą podróż.

Fungerola leży na słynnym Costa del Sol, nad samym brzegiem Morza Śródziemnego. Choć turyści najczęściej wybierają Malagę lub Marbelle, Fungerola przyciąga tych, którzy szukają czegoś mniej pretensjonalnego. Palm, portu rybackiego i tanich barów tapas przy deptaku. Miasto ma dwa oblicza. W ciągu dnia gwarne, rozleniwione, pełne turystów w klapkach i dzieci z plastykowymi wiaderkami. Nocą intensywne, roztańczone, pełne zapachu grilla i krzyku mew. Właśnie tutaj w czerwcu 2011 roku przyleciała Jenna. Wynajęła niewielki pokój w jednym z niskobudżetowych hosteli blisko centrum. Miejsce było skromne, białe kafelki, balkon z widokiem na ulicę, łóżko z metalową ramą.

To popularne miejsce w centrum, gdzie miejscowi i przyjezdni mieszają się w gęstym tłumie między sangrią, muzyką i papierosowym dymem. To tam Jenna poznała Johna Michaela Hasselquista i Joella Lillo. Finowie w wieku 19 i 20 lat. Znali fungerolę bardzo dobrze. Przebywali tam od dłuższego czasu. Sprawiali wrażenie otwartych, chętnych do pomocy. Wprowadzili ją w fińskie środowisko. Grupę osób z północy, którzy przyjechali tu na sezon, a zostali znacznie dłużej. Nie byli zwykłymi chłopakami na wakacjach. Hasselquist miał za sobą już kontakty z policją.

Lilo był cwany, gładki w obyciu. Wiedzieli, co robią. Widzieli w Jenny coś, co mogli wykorzystać. Młodość, niepewność, brak znajomości miejsca i naiwność. Zaczęli zbliżać się powoli. Spotkania w barze, zaproszenia do ich apartamentu, opowieści o tym, jak można łatwo zarobić pieniądze. W takich historiach to zawsze zaczyna się tak samo. Mam dla ciebie robotę, nic wielkiego, tylko przetransportuj coś. Nikt nie sprawdza, wystarczy raz. Załatwione. Jenna słuchała, ale nie ufała. I po kilku spotkaniach w końcu odmówiła.

Fungirola w tamtym czasie była siedliskiem wielu drobnych grup przestępczych. Niekoniecznie zorganizowanych jak mafia, ale wystarczająco brutalnych, by wyeliminować zagrożenie. Wśród nich młodzi skandynawowie i Brytyjczycy, zajmujący się handlem narkotykami, kradzieżami i wyłudzaniem pieniędzy. Według śledczych Hasselquist i Lilo należeli do nieformalnej siatki przemytników. Przerzucali narkotyki, głównie amfetaminę i haszysz, z południa na północ Europy. Potrzebowali kurierów, ludzi, których nikt nie podejrzewa. A Jenny była idealna. Ale Jenny nie tylko odmówiła. Kilka dni po tym, jak zaproponowano jej łatwy zarobek, udała się sama na komisariat policji w centrum Fuggeroli.

Dla nich to był cios, dla niej akt odwagi. Po wizycie na komisariacie Jenna jeszcze przez kilka dni próbowała zachować pozory normalności. Wysyłała wiadomości do mamy, pojawiła się raz czy dwa na Facebooku, pisała, że wszystko jest w porządku. Że odpoczywa, że pogoda jest piękna, a ludzie wspaniali. Ale między wierszami widać było niepokój, jakby coś ją trzymało w napięciu. W jednej z ostatnich wiadomości do matki napisała, nie wiem czy dobrze zrobiłam, ale nie mogłam tego zostawić. Nie mogłam postąpić inaczej. Nie mówiła o co chodzi, nie podała szczegółów. Matka dopytywała, jednak Jenny unikała odpowiedzi.

Jej mama pisała e-maile, próbowała kontaktować się z hostelem, w którym Jenna mieszkała. Ale recepcja twierdziła, że Jenna wymeldowała się już kilka dni wcześniej, nie pozostawiając żadnej wiadomości. 28 czerwca 2011 roku. To ostatni dzień, kiedy ktokolwiek miał z Jenną jakikolwiek potwierdzony kontakt. Nie wróciła do hostelu, nie pojawiła się na dworcu, nie wsiadła do żadnego samolotu. Jej nazwisko nie figurowało już w systemach rezerwacyjnych linii lotniczych. Nie było jej na liście pasażerów autobusów do Malagi, Madrytu ani Barcelony. Zniknęła. Dosłownie jakby wyparowała z kart rzeczywistości. A przecież ludzie nie znikają ot tak.

Rodzina zgłosiła zaginięcie najpierw w Finlandii, potem sprawę przejęła fińska policja kryminalna, która we współpracy z policją hiszpańską rozpoczęła międzynarodowe poszukiwania. Wysłano wniosek do Interpolu, zaczęto analizować logi telefoniczne i monitoring. Ale mijały dni, tygodnie, a Jenna nie pojawiała się nigdzie. Nie wracała, nie pisała, nie dzwoniła. Nie było już jej też w cyfrowym świecie, a świat fizyczny nie chciał dać odpowiedzi. Zaginięcia w obcym kraju to zawsze wyścig z czasem. Każda godzina oddala od prawdy. Każda doba pogłębia cień. W przypadku Jenny czas nie działał na jej korzyść.

Zaniepokojony mężczyzna zawiadomił Guardian Civil. Po przybyciu patrolu funkcjonariusze zabezpieczyli miejsce, a po otwarciu śpiwora odkryli ciało młodej kobiety w stanie zaawansowanej mumifikacji. Nie znaleziono przy niej dokumentów, telefonu ani żadnych rzeczy osobistych. Ciało zostało przetransportowane do kostnicy w Maladze. Policja rozpoczęła formalne dochodzenie w sprawie zabójstwa. Policja fińska, współpracując z hiszpańskimi śledczymi, wskazała dwóch głównych podejrzanych. Mikela Hellfista i Joela Lilo, mężczyzn, których Jenna wcześniej wymieniła w zeznaniach. Oboje opuścili Hiszpanię tuż po jej zaginięciu i przebywali w Finlandii.

Na wniosek prokuratury wystawiono europejskie nakazy aresztowania. 9 października 2011 roku w wyniku akcji przeprowadzonej przez funkcjonariuszy policji w Tampere obaj zostali zatrzymani. Aresztowanie odbyło się bez oporu. Przeszukano ich miejsce zamieszkania, zabezpieczono sprzęt elektroniczny oraz odzież. Zatrzymani zostali przewiezieni do aresztu i poddani przesłuchaniom. Podczas przesłuchań obaj mężczyźni zaprzeczali, jakoby mieli związek ze śmiercią Jenny. Twierdzili, że widzieli ją po raz ostatni na kilka dni przed jej zaginięciem i nie mieli kontaktu później. Jednak dane z logowań telefonu Lilo oraz materiał DNA zabezpieczony na śpiworze były jednoznaczne.

Śledztwo zaczęło skupiać się na ich udziale, w tym morderstwie. Po potwierdzeniu tożsamości hiszpańskie władze rozpoczęły procedurę repatriacji ciała. Trumna z ciałem Jenny została przewieziona drogą lotniczą do Helsinek, a następnie do Porwo. Formalności celne, identyfikacja i zabezpieczenie zwłok trwały kilka dni. Pogrzeb odbył się w starej kamiennej katedrze Porwo. W ceremonii uczestniczyła rodzina, bliscy, przyjaciele, kilku dawnych nauczycieli i mieszkańcy miasta. Nie było obecności mediów, na prośbę rodziny uroczystość miała charakter prywatny. Msza żałobna była skromna, ale przejmująca. W katedrze panowała cisza, przerywana tylko głosem organów i szeptem modlitwy.

Trumnę przykryto białymi liliami i przywiązano niebieską wstążkę. Symbol Jenny i Finlandii. Po ceremonii kondukt załobny przeszedł przez brukowane uliczki w kierunku cmentarza przykościelnego, gdzie Jenny została pochowana. Na kamieniu nagrobnym wyryto napis Jenna Maria Lepomäki 1992 2011 z dopiskiem Ukochana na zawsze. Proces ruszył 5 czerwca 2012 roku w Sądzie Okręgowym w Pirkanma. W sprawie towarzyszyło duże zainteresowanie mediów i opinii publicznej. Rozprawy toczyły się w częściowo zamkniętym trybie.

Na sali obecni byli członkowie rodziny Jenny, przedstawiciele mediów oraz obserwatorzy społeczni. Akt oskarżenia obejmował zarzut morderstwa z premedytacją, motywowany zemstą za wcześniejsze złożenie przez Jenny zeznań przeciwko oskarżonym. Prokuratura zaprezentowała obszerny materiał dowodowy, dane z logowań telefonów komórkowych, raporty z eksperty z DNA, Dokumentację medyczną z autopsji oraz korespondencję wskazującą, że Jenny otrzymywała pogróżki. Biegli sądowi odczytali przed sądem opinię toksykologiczną oraz raport dotyczący miejsca odnalezienia zwłok. Podkreślano, że ciało zostało ukryte w sposób wskazujący na próbę zatarcia śladów.

Prokurator argumentował, że działania oskarżonych były zaplanowane, a ich celem było uciszenie Jenny raz na zawsze, która stanowiła realne zagrożenie dla ich działalności przestępczej. Obrona starała się zakwestionować premedytację. Twierdzono, że czyn był impulsywny, wynikający z eskalacji konfliktu i napięcia. Oskarżeni nie przyznali się do winy. 24 sierpnia 2012 roku zapadł wyrok. Jona Mikael Hasselqvist i Joel Lillo zostali uznani za winnych morderstwa i skazani na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Sąd uznał, że działali wspólnie i celowo.

Wyrok spotkał się z aprobatą opinii publicznej, szczególnie ze względu na fakt, że był wyrazem uznania dla odwagi Jenny, która zdecydowała się zeznawać. Obrońcy Hasselquista i Lilo złożyli jednak apelację do sądu apelacyjnego w Turku. Główne zarzuty dotyczyły niewłaściwej kwalifikacji prawnej czynu. Ich zdaniem brakowało bezpośrednich dowodów na zaplanowane działanie, a sprawa powinna być rozpatrywana jako zabójstwo. Nie morderstwo z premedytacją. W październiku 2013 roku Sąd Apelacyjny częściowo podzielił argumentację obrony. Uznał, że nie ma wystarczających przesłanek, by stwierdzić, że czyn został zaplanowany z wyprzedzeniem.

Sąd zmienił kwalifikacje czynu. Helfis został skazany za zabójstwo na 12 lat pozbawienia wolności, a Lilo za pomocnictwo w zabójstwie na 6 lat więzienia. Decyzja ta wzbudziła oburzenie wśród opinii publicznej. Największe kontrowersje wywołał fakt, że Joel Lilo jako osoba poniżej 21 roku życia w momencie przestępstwa mógł ubiegać się o warunkowe zwolnienie po odbyciu 1 trzeciej kary. W konsekwencji Lilo opuścił więzienie po zaledwie dwóch latach od siatki. Rodzina Jenny oraz wiele środowisk społecznych uznało wyrok apelacyjny za niesprawiedliwy i oburzający.

Głosy krytyki wskazywały, że system nie obronił osoby, która zdecydowała się mówić. Sprawiedliwość okazała się warunkowa, a życie Jenny bezwarunkowo przerwane. Wkrótce po ogłoszeniu wyroku apelacyjnego w październiku 2013 roku Joel Lepo opuścił więzienie. Decyzja o jego wypuszczeniu wstrząsnęła opinią publiczną. Prasa fińska nie szczędziła krytyki wymiaru sprawiedliwości. Nagłówki krzyczały o systemowej porażce. A liczne programy publicystyczne wracały do pytania, jak to możliwe, że osoba uznana za współwinną brutalnego zabójstwa przebywa na wolności po tak krótkim czasie.

Jeszcze większe oburzenie wywołały jego późniejsze działania. W ciągu kilku miesięcy od zwolnienia Lilo opublikował w mediach społecznościowych obraźliwe komentarze dotyczące Jenny oraz jej rodziny. Umieszczał prowokacyjne wpisy na jej stronie upamiętniającej oraz wysyłał wiadomości o agresywnej treści do jej bliskich. Ojciec Jenny złożył zawiadomienie o przestępstwie. W efekcie Lilo został ponownie zatrzymany. Tym razem pod zarzutem znieważenia pamięci osoby zmarłej, gruźb karalnych i naruszenia dóbr osobistych. We wrześniu 2014 roku zapadł wyrok. Sąd rejonowy Vasa skazał Joela Lilo na karę grzywny w wysokości 65 dziennych stawek, łącznie 318 euro oraz nakazał wypłatę 1000 euro za dość uczynienia matce Jenny.

Uzasadnienie sądu było jednoznaczne. Działanie Lilo było celowe, obraźliwe i nacechowane pogardą. Choć kara była symboliczna, sprawa miała głęboki wydźwięk społeczny. Stała się impulsem do szerszej debaty o granicach wolności słowa, ochronie ofiar przestępstw i roli internetu w dalszej wyktymizacji rodzin. W mediach pojawiały się głosy, że prawo nie nadąża za realiami i że to Jenny oraz jej bliscy ponieśli największe konsekwencje i porażkę. Można odbyć karę, można z niej wyjść, ale sumienie, jeśli istnieje, nie zna zwolnień warunkowych.

Sprawa Jenny Lepomäki nie kończyła się w sali sądowej. Jej historia była nie tylko wstrząsająca, ale także symboliczna. Ukazała jak cienka bywa granica między odwagą a śmiertelnym ryzykiem oraz jak system prawny może zawieść nawet wtedy, gdy działa zgodnie z przepisami. Media przez wiele miesięcy powracały do tej sprawy. Powstawały reportaże, dokumenty, podcasty śledcze. Komentatorzy i dziennikarze pytali co możemy zrobić, by nikt więcej nie musiał zapłacić takiej ceny za mówienie prawdy. Rodzina Jenny mimo osobistej tragedii włączyła się w debatę publiczną. Jej matka, choć początkowo niechętna, rozmawiała z mediami, zaczęła występować w audycjach radiowych i programach społecznych, mówiąc o potrzebie ochrony sygnalistów, młodzieży zagrożonej przestępczością zorganizowaną oraz o konieczności reformy systemu karnego w zakresie przestępstw popełnianych przez osoby poniżej 21 roku życia.