Pilecki - Oświęcim to igraszka. Proces i śmierć 5/5

Piosenka o Witoldzie Pileckim jest już dostępna na Spotify na kanale Kontrapunkty Edu. Zapraszam do jej odsłuchania oraz zapoznania się z najnowszym, finałowym już odcinkiem podcastu o Rotmistrzu, który właśnie został przez Ciebie odtworzony. Miłego słuchania. Pierwsze dni drugiej wojny, kampania konspiracja, tajna armia polska, podziemna organizacja. Nazwisko Pilecki, stopień rotmistrz kawalerii, nie legenda z pomnika, oficer z krwi i ziemi. Decyzja zapada, wejść do oświt, sam środek, dać się złapać w łapanse, przejść przez ten cały ogień. Cel to zbudować siatkę, mówić prawdę w raportach, sprawdzić jak działa ten system i opisać to w słowach. W ostatnim odcinku tej serii opowiemy o najbardziej gorzkim rozdziale życia Witolda Pileckiego.

Let's go! Odcinek 5. Oświęcim to była igraszka. Segment 1. Ostatnia droga. Warszawa. Więzienie na Rakowieckiej 25 maja 1948 roku. Godzina 21.30. Wąskimi korytarzami piwnic mokotowskiego więzienia strażnicy prowadzą mężczyznę ze skrępowanymi z tyłu rękami. To rotmistrz Witold Pilecki. Nie idzie na wolność, choć wojna skończyła się trzy lata temu. Nie idzie nawet na kolejne przesłuchanie, które można jeszcze przetrzymać siłą woli, nawykiem milczenia albo wyćwiczonym przez lata opanowaniem. Idzie do miejsca, które więzienny język nazywa bez ozdobników katownią.

W pewnym sensie ta niepewność mówi o systemie równie wiele jak pewność. W takim państwie kat nie musiał mieć jednej twarzy. Wystarczało, że cały aparat działał jak jeden organizm. W tym momencie ciało rotmistrza Pileckiego przestaje oddychać. Ale historia nie zamyka się tutaj. Właśnie tutaj zaczyna się naprawdę bać tych, którzy go zabili. Bo zamordować człowieka to jedno. Dużo trudniej zabić sens jego życia. Jeszcze trudniej ukryć fakt, że państwo ogłaszające się państwem ludu zabiło jednego z najczystszych żołnierzy Rzeczypospolitej. Im bardziej próbowano go zniszczyć, tym mocniej jego biografia zaczynała pracować przeciw sprawcom.

Nie wpisuje się w ich język. Przemawia z pozycji rotmistrza Rzeczypospolitej, a dla stalinowskiego sądu właśnie to jest największą obrazą. W tej sprawie jest jeszcze jedna postać, bez której cała historia byłaby mniej bolesna, ale też mniej prawdziwa. Józef Cyrankiewicz. Premier Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Były więzień Auschwitz, człowiek, który wiedział czym był obóz i kim był Pilecki. Maria Pilecka wierzy, że to właśnie on może uratować jej męża, albo przynajmniej poświadczyć prawdę o jego działalności. Piszę do niego, przypomina wspólny obozowy kontekst, odwołuje się do pamięci, która w normalnym świecie tworzyłaby moralne zobowiązanie.

Cyrankiewicz nie tylko nie pomaga. Jego rola okazuje się znacznie mroczniejsza. Zamiast wystąpić w obronie Pileckiego, współtworzy klimat, w którym rotmistrz ma zostać ostatecznie dobity, także symbolicznie. W szerszej narracji komunistycznego państwa to nie Pilecki ma być twarzą konspiracji w Auschwitz. To miejsce ma zająć ktoś politycznie użyteczny. Prawdziwy bohater musi zostać wymazany, żeby bohater fałszywy mógł błyszczeć. To dlatego ten proces nie jest tylko sądową zbrodnią. Jest operacją przejęcia pamięci. Pilecki ma umrzeć jako szpieg, a wraz z nim ma umrzeć prawda o obozowym ruchu oporu, o powojennej konspiracji, o Polsce, która nie zgodziła się na sowieckie wyzwolenie.

Maria przychodzi do więzienia z paczką żywnościową. Jak przez tyle poprzednich dni i tygodni wykonuje prosty, niemal domowy ruch. Przynosi jedzenie. Jakby w świecie pękniętym przez przemoc można było jeszcze podtrzymać nić normalności. Ale właśnie wtedy system odpowiada najokrutniej. Nie przez oficjalny komunikat, nie przez list, nie przez elementarną formę urzędowej przyzwoitości. Odpowiada przez zimny głos strażnika i zatrzaśnięte okienko. Ten dźwięk metalu ma tu wagę większą niż niejeden wyrok. Mówi wszystko. Już nie ma komu tej paczki przekazać. Ciała rotmistrza Pileckiego nie wydano rodzinie. To nie jest biurokratyczny szczegół.

Zostaje przy życiu w półmroku rodzinnych rozmów, w przekazywanych opowieściach, w cichych aktach wierności, które z zewnątrz wyglądają niepozornie, ale w istocie są formą oporu. Po 1989 roku zaczyna się proces odzyskiwania rotmistrza dla pamięci publicznej. W 1990 roku Sąd Najwyższy unieważnia wyroki z jego procesu. Później przychodzą kolejne akty przywracania godności, publikacje, badania, szkoły i ulice noszące jego imię Order Orła Białego w 2006 roku, a w 2013 roku pośmiertny awans do stopnia pułkownika.

To ważne gesty państwa wolnej Polski, ale trzeba pamiętać, że symbolem jego tożsamości pozostaje przede wszystkim stopień rotmistrza. To właśnie pod tym tytułem zapisał się w pamięci zbiorowej. Jako rotmistrz Pilecki. Nie dlatego, że późniejszy awans jest nieważny. Ale dlatego, że słowo Rotmistrz niesie w sobie całą jego drogę. Kawaleryjską tradycję, oficerską dyscyplinę, polskość przedwojennej formacji i niezłomność, która nie potrzebowała generalskich ozdób. Jedna tajemnica pozostaje jednak długo niedomknięta. Gdzie spoczywa? Prace zespołu profesora Krzysztofa Szwagrzyka na łączce doprowadzają do odnalezienia szczątków wielu ofiar komunistycznego terroru.

Segment szósty. Czego uczy nas Rotmistrz? Historia Witolda Pileckiego nie daje się zamknąć w prostym schemacie bohaterstwa. Gdyby była tylko opowieścią wojenną, można by odłożyć ją na półkę z innymi biografiami i powiedzieć, że dotyczy czasu wyjątkowego, który już minął. Ale właśnie dlatego jest tak ważna, że nie kończy się wraz z wojną. W jego życiu patriotyzm nie był ani wzniosłą deklaracją, ani jednorazowym zrywem. Był ciągłą praktyką odpowiedzialności. W Sukurczach oznaczał pracę i porządkowanie świata. W Auschwitz oznaczał wejście do piekła po to, by mówić prawdę. W Powstaniu Warszawskim oznaczał złamanie zakazu, by być z żołnierzami na pierwszej linii.

Po wojnie oznaczał powrót do kraju, choć można było zostać bezpiecznie na emigracji. To właśnie dlatego Pilecki jest tak trudny do oswojenia przez każdą epokę. Nie da się go sprowadzić do jednego gestu ani jednego hasła. Był gospodarzem, ułanem, rotmistrzem, konspiratorem, więźniem, świadkiem, ojcem, mężem. Te role nie wykluczają się, lecz tworzą postać człowieka pełnego i właśnie przez to niewygodnego dla systemów przemocy. Państwa totalitarne najlepiej radzą sobie z ludźmi, których można opisać jednym oskarżeniem. Rotmistrz Pilecki wymykał się temu nie dlatego, że był mitem, lecz dlatego, że do końca pozostawał człowiekiem czynu, a nie człowiekiem pozoru.

Dziękuję, że wysłuchaliście tej pięcioodcinkowej drogi Witolda Pileckiego. Od Sukurcz, przez Auschwitz, powstanie warszawskie i rakowiecką, aż po Łączkę i powolny powrót do pamięci wolnej Polski. Niech na końcu tej historii wybrzmi przede wszystkim jego własne zdanie, bez nadmiaru komentarza, bez dopisywania mu cudzych morałów. Starałem się tak żyć, bym w godzinie śmierci mógł się raczej cieszyć niż lękać. Rotmistrz Witold Pilecki. Ochotnik, ułan, gospodarz, oficer, świadek i jeden z nas.