Inżynier naturalnie 040: Formy ochrony przyrody w Polsce

Poszczególne formy ochrony przyrody rządzą się odmiennymi przepisami. Dlatego, żeby nie pogubić się w tym, co, jak i gdzie można, przedstawiam poniższe kompendium ochrony obszarowej w Polsce. Zacznę dziś trochę inaczej, bo od pytania. Gdybyś miał wymienić, jakie formy ochrony przyrody występują w Polsce i powiedzieć, ile ich jest, dałbyś radę? Nie jest to być może pytanie na główną wygraną w milionerach, jednak nie wykluczam, że kiedyś może się ono tam pojawić. To co, wymieniło się wszystkie? Jeśli nie, to nic straconego. Już spieszę z odpowiedzią. W Polsce wyróżniamy aż 9 form ochrony przyrody. W tym wypadku mówię tylko o ochronie obszarowej, nie gatunkowej.

O ochronie zwierząt, roślin i grzybów jeszcze będzie osobny odcinek, A dziś nie chcę dokładać już informacji do i tak rozbudowanej listy. Wśród form ochrony przyrody wyróżniamy więc parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, stanowiska dokumentacyjne i pomniki przyrody. Czas przyjrzeć się im dokładnie i sprawdzić po co wprowadzono takie formy ochrony. Aha, na wstępie mam jeszcze małą uwagę. Do tego materiału przygotowałam kilka tabel, map i ilustracji, które dopełniają całości treści.

Ekonomiczne. Rozwinięte szczególnie w okresie średniowiecza. To właśnie wtedy wielu władców ustanawiało obszary dostępne jedynie im, na których pozostali nie mogli m.in. polować. Były to tzw. regalia. Druga kwestia dotyczyła bitew i wojen. Lepiej dozbrojona i wyposażona armia była potężniejsza, stąd też m.in. wprowadzenie ochrony na cis, z którego drewna wyrabiano solidne łuki i kusze. Estetyczne. Bliższy nam już motyw. Ekosystemy i poszczególne gatunki zwierząt chroniono. Przede wszystkim dlatego, że były piękne. Wiele w tym zasługi tzw. kultu natury, wprowadzonego w XVIII-wiecznej Francji przez Jeana-Jacques Rousseau.

Patriotyczne. Miłość do ojczyzny nieodłącznie wiązała się z poszanowaniem i ochroną lokalnej ziemi i przyrody. Na straży przyrody. Przejdźmy do bliższych nam czasów, a więc do XX i XXI wieku. To właśnie z lat 30. i późniejszych pochodzą ustawy i rozporządzenia o ochronie przyrody w Polsce. Nie będę ich wszystkich wymieniać. Wspomnę tylko o jednej, najnowszej i wprowadzającej aktualny podział form ochrony przyrody. Chodzi o ustawę o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 roku. Weszła ona w życie wraz z naszym przystąpieniem do Unii Europejskiej, a więc 1 maja 2004 roku. Znajdziemy w tej ustawie zapisy mówiące m.in. o celach ochrony przyrody, ich zasadach oraz formach.

W jej świetle obowiązek dbania o naturę, która jest bogactwem narodowym leży w obowiązku każdego obywatela. Oczywiście państwa i władz lokalnych również. Jak to już w praktyce bywa widzimy sami, a punkt widzenia często zależy od punktu siedzenia. Niemniej to właśnie ta ustawa, a dokładniej art. 6 określa i definiuje formy ochrony przyrody. Od momentu jej wejścia w życie w Polsce doszły nam formy ochrony przyrody, których wcześniej nie mieliśmy. Mowa tu o obszarach Natura 2000. Gdybyś chciał zapoznać się z treścią ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody, to link znajdziesz w opisie odcinka.

Jednostką międzynarodową, która stoi na straży przyrody jest Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody. Skupia ona 83 państwa oraz liczne organizacje rządowe i pozarządowe. Co prawda nie jest to temat dzisiejszego materiału, ale to właśnie ta Unia zajmuje się publikowaniem Międzynarodowej Czerwonej Księgi, zawierającej zagrożone wyginięciem gatunki roślin oraz zwierząt. Parki narodowe. Są to miejsca najściślejszej ochrony. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 2004 roku, parki narodowe powoływane są w miejscach charakteryzujących się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi.

Powierzchnie tych obszarów nie mogą być mniejsze niż 1000 ha, czyli 10 km2, a ochronie podlega cała przyroda. Aktualnie w Polsce mamy 23 parki narodowe o łącznej powierzchni około 315 tys. ha, tj. 3150 km2. Celem nadrzędnym tworzenia parków narodowych jest zachowanie różnorodności biologicznej ekosystemów. Dlaczego jest ona ważna? Mówiłam w odcinku o NRL, czyli czy natura rzeczywiście ratuje ludzi. Dalej dochodzi jeszcze ochrona zasobów, elementów przyrody nieożywionej i oczywiście walorów krajobrazowych. Całość dopełnia funkcja odtwarzania zniekształconych w jakimś stopniu siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk zwierząt, roślin lub grzybów.

Na terenie otuliny również mogą być wprowadzone pewne regulacje ochronne, na przykład zakaz polowań. Turystyka na terenie parków narodowych. Dla nas parki narodowe to przede wszystkim miejsca rekreacji i takie spędzanie tam czasu jest dozwolone. Ruch turystyczny może odbywać się jednak w ściśle określony sposób i w specjalnie przystosowanym do tego miejscach. Najczęściej będą to szlaki turystyczne, ścieżki dydaktyczne, oznakowane drogi i pozostałe ścieżki. Wstęp na teren parku może być płatny lub darmowy. Nie jest to odgórnie narzucone. Przykładowo w chwili nagrywania tego odcinka wstęp do Świętokrzyskiego Parku Narodowego jest płatny. Z kolei do Wielkopolskiego Parku Narodowego jest bezpłatny.

Nadzór nad parkami pełni obecnie Departament Ochrony Przyrody Ministerstwa Środowiska. Rezerwaty przyrody. Co ciekawe w przepisach brak jest jednej międzynarodowej definicji rezerwatu przyrody. W praktyce są dość podobną formą ochrony przyrody co parki narodowe. Są od nich jednak mniejsze. Ich tereny są wyłączone z użytkowania, a wstęp do nich jest przynajmniej częściowo ograniczony. Celem funkcjonowania rezerwatów przyrody jest zachowanie w stanie naturalnym lub minimalnie zmienionym ekosystemów i siedlisk. Objęte ochroną są tereny o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej lub krajobrazowej. W odróżnieniu od parków narodowych ochronie na terenie rezerwatu nie musi podlegać cała przyroda, a np. jakiś jej fragment bądź składnik np. flora, fauna lub przyroda nieożywiona.

Przyrody nieożywionej. Ochronie podlega tu forma skalna, jaskinie, gleby, zjawiska krasowe, szata naciekowa, miejsca z przykładami procesów kształtujących powierzchnię ziemi, wydmy itp. Wodny. Jak sama nazwa wskazuje, chronione są tu zbiorniki wodne oraz zamieszkujące je zwierzęta. Stepowy. Ochronie podlegają obszary stepowe z charakterystyczną roślinnością. I słonoroślowy, chroni się tu słonorośla, czyli rośliny przystosowane do życia na silnie zasolonym podłożu, nadmorskie i śródlądowe. W Polsce są aż trzy takie obszary. To jednak jeszcze nie koniec podziałów. Od 2005 roku wyróżniamy dodatkowo typy i podtypy rezerwatów, którym przypisane są specjalne kody literowe.

Natomiast każdy rezerwat może zostać zaszeregowany do jednego rodzaju i po dwóch typów oraz podtypów. Parki krajobrazowe. Trzecią formą ochrony przyrody, opisaną w ustawie o ochronie przyrody z 2004 roku, są parki krajobrazowe. Mają one za zadanie chronić obszary o walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Ich historia nie jest tak odległa jak parków narodowych i sięga czasów powojennych. Narodziła się w Wielkiej Brytanii i Niemczech i rozlała na inne kraje. W przeciwieństwie do dwóch poprzednich form ochrony przyrody, w parkach krajobrazowych dopuszczalna jest działalność gospodarcza. Jak łatwo się jednak domyślić, jest ona w pewnym stopniu ograniczana przez cele ochronne.

Pozbyto się doświadczonej kadry, zarządcom odebrano sprzęt i finansowanie. Tereny parków oddały się tak zwanej kultowi inwestora. Marszałkowie województw przekazali liczne tereny parków Agencji Nieruchomości Rolnych, która szybko wystawiła je na sprzedaż. Wisienką na torcie okazała się wypowiedź głównego konserwatora przyrody, zapowiadająca zmiany legislacyjne. Od teraz Parki miały funkcjonować tak, że ich celem była ochrona krajobrazu, a nie ochrona przyrody. Trudno sobie wyobrazić, jak miałoby wyglądać rozdzielenie krajobrazu od przyrody. Jednak negatywne ingerencje w parki już zaszły. Szczegółowy artykuł omawiając te zagadnienia znajdziesz w miesięczniku Dzikie Życie, do którego link znajdziesz w opisie.

Niekorzystne zmiany zostały skrytykowane przez Najwyższą Izbę Kontroli w 2012 roku. Od tego czasu i od interwencji NIK sytuacja uległa zmianie. Zbogatiliśmy się nawet o kilka nowych parków krajobrazowych i aktualnie mamy ich 125. Zajmują one powierzchnię ponad 8% kraju. Turystyka jest jak najbardziej możliwa na terenie parków. Znajdziemy w nich liczne szlaki piesze i rowerowe oraz często tworzone specjalne ścieżki edukacyjne, przybliżające odwiedzającym szczególne walory biologiczne i geograficzne danego miejsca. Obszary chronionego krajobrazu. Zgaduj Zgadula, co mogą chronić te obszary? Jeśli odpowiedziałeś, że krajobraz, to masz rację.

Chronione krajobrazy charakteryzują się zróżnicowaniem ekosystemem. Podobnie jak parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu mają zaspokoić potrzeby społeczeństwa w kontekście turystyki oraz wypoczynku na świeżym powietrzu. Często pełnią też funkcję korytarzy ekologicznych, czyli łączników dla migracji i przemieszczania się zwierząt. Jak już wcześniej wspomniałam, w kontekście ograniczania roli parków krajobrazowych, rygory ochronne nie są na obszarach chronionego krajobrazu zbyt restrykcyjne. Dopuszczalna jest więc działalność gospodarcza, m.in. gospodarka leśna w postaci np. wycinki drzew. To, co wolno, a czego nie na danym terenie, uchwala sejmik województwa, który powołuje dany obszar.

Tak więc gdybyś miał na oku jakąś niesamowitą formę skalną lub intrygujący stos kamieni, to możesz działać, żeby je chronić. 186. Tyle wynosi liczba stanowisk dokumentacyjnych w chwili obecnej. Jednak ponad 60 z nich znajduje się w kopalni soli Wieliczka i Bochnia. Pomnik przyrody. Najliczniej reprezentowana grupa w naszym zestawieniu. Liczby szybko się zmieniają, więc powiem tylko, że w momencie nagrywania tego materiału pomników przyrody było 33 909. W sumie nic dziwnego, bo mają one najmniejszą skalę. Według świetnie nam znanej ustawy o ochronie przyrody pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia.

Jednym z takich obowiązków jest przekazywanie danych do Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody. Jednak gminy, szczególnie te z terenów wiejskich, nie zawsze skrupulatnie wypełniają te zadania, co prowadzi do błędów w powyższym rejestrze. Dlatego sugeruję lekką dozę sceptycyzmu w trakcie przeglądania jego listy pomników. A jak ustanawia się pomnik przyrody? Tu obowiązują wytyczne opublikowane w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 17 grudnia 2017 roku. Skupiają się one na charakterze ilościowym i jakościowym obiektów. Ale są dość szczegółowe, więc nie będę ich tutaj przytaczać. No, chyba że dostanę w komentarzu takie prośby. Czas na drugą ciekawostkę.

Każda z tych form pełni specyficzną funkcję i ma swoje unikalne cele, co pozwala na kompleksowe podejście do ochrony środowiska. Współpraca instytucji państwowych, organizacji pozarządowych oraz lokalnych społeczności jest niezbędna, aby te działania były skuteczne i trwałe. Wzrost świadomości ekologicznej wśród obywateli oraz ich aktywne zaangażowanie w ochronę przyrody są kluczowe dla przyszłości naszych naturalnych zasobów. Ochrona przyrody to nie tylko obowiązek prawny, ale przede wszystkim moralny, który powinniśmy realizować z myślą o przyszłych pokoleniach. Dbając o nasze środowisko, dbamy o zdrowie i dobrostan nas wszystkich. Wiem, że to wszystko brzmi górnolotnie, ale szacunek i miłość do przyrody powinny wynikać z rozumu i serca.