Mentionsy Mentionsy
Historia w Radiu Olsztyn
Historia w Radiu Olsztyn

Ks.Teodor Bensch

02.10.2024 ·21 min 38 s

Dr Krzysztof Kierski z IPN w Olsztynie przedstawia sylwetkę pierwszego po wojnie, polskiego administratora apostolskiego diecezji warmińskiej księdza Teodora Benscha. Zwierzchnictwo nad diecezją przejął 1 września 1945 roku. Przygotował Mirosław Sochacki.

Historyczny Leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. We wrześniu 1945 roku Zwierzchnictwo nad Diecezją Warmińską przejął polski hierarcha. Ksiądz Teodor Bensch. Kapłan, który zorganizował powojenne życie kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach. Opowiada dr Krzysztof Kierski z IPN w Olsztynie. Powojenne dzieje diecezji warmińskiej i kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach uzależnione były od decyzji politycznych i wojskowych przywódców koalicji antyhitlerowskiej. O przynależności Prus Wschodnich do Polski zadecydowali oni na konferencjach w Teheranie i Jałcie.

Wyrażali przy tym radość z przydzielenia regionowi Warmii i Mazur polskiego zwierzchnika. Mianowanie księdza Teodora Bensza administratorem apostolskim wiązało się z pewnymi prerogatywami. Przysługiwały mu insignia i przywileje protonariusza apostolskiego, a prawa i obowiązki biskupa rezydencjalnego. Otrzymał także władzę udzielania na podległym terytorium bierzmowania, pierwszej tonsury i święceń niższych. Ponadto w uzupełnieniu dekretu nominacyjnego Prymas, chląc z uwagi na wyjątkowe warunki, w jakich przyszło działać ustanowionym rządcom, nadał im specjalne przywileje. W ten sposób udzielił księdzu Benschowi indultu na terenie diecezji warmińskiej do noszenia zwyczajem biskupów,

Decyzje kardynała Hlonda o mianowaniu księdza Benscha i innych kapłanów administratorami apostolskimi na ziemiach odzyskanych nie spotkały się także z przychylnym przyjęciem ze strony centralnych władz państwowych w Warszawie. Przedmiotem sporu był fakt, że Prymas nie skonsultował powołań z Prezydium Krajowej Rady Narodowej i premierem. Informacja post factum o dokonanych nominacjach wysłana przez Prymasa do Ministerstwa Administracji Publicznej 16 sierpnia 1945 roku Oraz późniejsze listowne wyjaśnienia mające przekonać, że zgodnie z prawem kanonicznym rządcy diecezji zostali mianowani przez papieża, władze odbierały jako przejaw lekceważenia struktur państwowych.

Teodor Bensch urodził się 13 marca 1903 roku w Buku na terenie Wielkopolski. Był synem technika dentystycznego Józefa i Kazimiery z domu Trzcińskiej. Rodzice krótko się nim opiekowali. Kiedy miał 3 lata zmarła matka, a 4 lata później stracił ojca. Jako sierota trafił do Bruczkowa w powiecie gostyńskim, gdzie o jego wychowanie zadbała Wanda Kaczorowska, właścicielka miejscowego majątku ziemskiego. Tam skończył szkołę powszechną i mając 14 lat przeniósł się do Grodziska Wielkopolskiego. Podjął tu swoją pierwszą pracę w charakterze pomocy biurowej w kancelarii notarialnej. Równocześnie rozpoczął naukę w tamtejszym gimnazjum, pozostając pod opieką ówczesnego wikariusza parafii, którego zawsze wspominał jako swojego dobroczyńcę i wychowawcę.

W 1919 r. przeniósł się do gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Po zakończonym roku szkolnym w czasie obrony Warszawy służył przez blisko 12 miesięcy jako ochotnik w Wojsku Polskim. Następnie, chcąc kontynuować naukę, udał się do gimnazjum im. Komeniusza w Lesznie Wielkopolskim, w którym 1 czerwca 1923 r. uzyskał świadectwo dojrzałości. Po maturze rozpoczął czteroletnie studia prawnicze na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, które z wynikiem dobrył ukończył w czerwcu 1927 roku. Jeszcze w tym samym roku Bensch, idąc za głosem powołania, wstąpił do seminarium duchownego.

Studia filozoficzne podjął w Gnieźnie, a studia teologiczne w Poznaniu. Po pięciu latach nauki 12 czerwca 1932 roku w Katedrze Poznańskiej przyjął święcenia kapłańskie z rąk kardynała Augusta Hlonda. Opuszczając seminarium otrzymał bardzo dobre świadectwo przełożonych, którzy określili go jako kapłana dojrzałego i odpowiedzialnego, a jego zdolności jako wybitne, stwierdzając, że nadaje się do pracy w szkolnictwie lub w dużej parafii. Pierwszą pracą duszpasterską ks. Bensch rozpoczął w lipcu 1932 roku jako wikariusz w parafii św. Mikołaja w Lesznie Wielkopolskim. Po roku został zwolniony z obowiązków duszpasterskich i skierowany przez kurię na studia z prawa kanonicznego do Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Dzięki decyzji władz uczelni, w związku z ukończeniem wcześniej studiów prawniczych, już w czerwcu 1935 uzyskał stopień magistra prawa kanonicznego, a rok później obronił pracę doktorską pt. Wpływ chorób umysłowych na ważność zgody małżeńskiej. Nadzwyczaj pozytywne oceny recenzentów spowodowały, że praca ta została opublikowana i pozytywnie przyjęta w środowisku kanonistów. Sukces naukowy osiągnięty na KUL-u sprawił, że ksiądz Bensch został doceniony przez kardynała Hlonda i wysłany na dalsze studia do Rzymu. Tam przez niespełna rok kontynuował pracę naukową i zdobywał praktykę sądowo-administracyjną przy rocie rzymskiej i kongregacji Soboru.

1 września 1937 roku powrócił do Polski i objął stanowisko zastępcy profesora prawa kanonicznego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, które piastował do wybuchu II wojny światowej. Niemiecki atak na Polskę w 1939 i zajęcie Lublina spowodowały, że ksiądz Bensch powrócił do swojej diecezji, jednak wkrótce został aresztowany i umieszczony w obozie w okolicach Poznania. Na początku grudnia 1939 wywieziono go w zbiorowym transporcie na teren Generalnego Gubernatorstwa. Po odzyskaniu wolności znalazł się w Ostrowcu Świętokrzyskim. W poszukiwaniu pracy i schronienia na początku 1940 roku udał się do Warszawy, a następnie w marcu powrócił do Lublina.

Na miejscu dowiedział się, że na terenie pobliskiej parafii, w krężnicy Jarej, w domu sióstr Szarytek, za zgodą gubernatora, generalnego gubernatorstwa Hansa Franka, działa seminarium duchowne przeniesione z Lublina. W związku z tym zamieszkał na wspomnianej plebanii, gdzie początkowo pomagał proboszczowi w pracy duszpasterskiej, a od lutego 1941 do połowy 1944 roku prowadził wykłady z prawa kanonicznego i liturgiki. Pełniąc jednocześnie obowiązki obrońcy węzła małżeńskiego w Sądzie Biskupim w Lublinie. W czerwcu 1944 ks. Bensch udał się do Konstancina, gdzie miał prowadzić wykłady z prawa kanonicznego w tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich.

Trud pracy pierwszego powojennego rządcy diecezji warmińskiej docenił prymas kardynał Stefan Wyszyński. W liście do księdza Bensza z września 1950 roku pisał, że z podróży po Warmii i Mazurach wrócił do Warszawy pełen radosnych, a jednocześnie dojmujących myśli i uczuć. Praca, której przewodzić musiał Ekscelencja, była niezwykle trudna. Wszak poza Warmią nie było tu niemal życia gospodarczego, społecznego ani kościelnego. Ksiądz Bensch, jako uznany kanonista, swoje zasługi dla diecezji położył także na polu ustawodawstwa kościelnego, normalizując i dostosowując do przepisów prawa kanonicznego życie liturgiczne, sprawy małżeńskie i funkcjonowanie urzędu dziekanu.

Można zatem stwierdzić, że mimo ingerencji władz państwowych w działalność kościoła katolickiego na Warmii i Mazurach, ksiądz Bensch podołał zadaniu budowy zrębów powojennego kościoła na ziemiach odzyskanych. Prymas Wyszyński docenił trud jego pracy i kiedy mówił o diecezji warmińskiej, w okresie zarządzanym przez księdza Bensza zawsze podkreślał, że poziomem swojej pracy niczym nie ustępowała diecezjom centralnym kraju. W wyniku działań represyjnych komunistów 26 stycznia 1951 r. ks. Bensch przestał pełnić funkcję administratora apostolskiego i musiał opuścić zarządzany teren bez prawa powrotu i możliwości wykonywania dalszej jurysdykcji w tejże diecezji.

W 1957 roku, w okresie Świąt Bożego Narodzenia, biskup Bensch, odprawiając mszę świętą, zasłał. Po przeprowadzonych badaniach otrzymał zakaz opuszczania mieszkania. Lekceważąc zalecenia lekarza o pozostaniu w łóżku, 7 stycznia 1958 w trakcie odprawianej mszy świętej w Szczecinie miał atak serca, w wyniku którego zmarł. Przedwczesną śmierć biskupa Benscha prymas Wyszyński tłumaczył przemęczeniem, które wynikało z włożonej pracy na rzecz kościoła i manifestowaniu polskości w okresie sprawowania zarządu nad diecezją warmińską. Obecny na pogrzebie biskup Nowicki z Gdańska wspominając zmarłego powiedział Była to osobowość w pełni rozwinięta i pięknie wykształcona.

Pokazano wszystkie 12 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.