Mentionsy Mentionsy
Historia kobiet
Historia kobiet

Izabela Bardzo Katolicka

13.06.2025 ·40 min 4 s

Pragmatyczna fanatyczka. Twórczyni inkwizycji i sponsorka wyprawy Krzysztofa Kolumba do Indii (niezupełnie wyszło). Wyrzuciła z Hiszpanii Żydów i muzułmanów, a potem musiała swój jednorodny, katolicki kraj oddać… innej dynastii.

Przed królową idzie mężczyzna niosący w ręku obnażony i skierowany do góry miecz. Przez tłum przechodzi szmer zdziwienia. Miecz jest bowiem symbolem sprawiedliwości i kary, których wymierzanie jest przecież domeną męską. Amazonka jest blada, ruda i młoda. Ma raptem 23 lata. Ale już świetnie wie, czego chce władzy i potrafi po nią sięgnąć. Na śmierć brata przygotowywała się od miesięcy i jak tylko kurier na spienionym koniu potwierdził, że Henryk nie żyje, Natychmiast, nie czekając nawet na męża, wkroczyła do akcji.

Król Jan II miał już bowiem dziedzica, 26-letniego wtedy Henryka i to on, a potem jego synowie i synowie jego synów mieli oczywiście rządzić Hiszpanią. Mało Izabela, o ile w ogóle przeżyje dzieciństwo, a miała na to wtedy no może jakieś 50% szans, miała zostać wydana za jednego z europejskich monarchów. Tego, z którym sojusz był w danym momencie najbardziej korzystny. I generalnie to być przypisem w historii XV-wiecznej Hiszpanii. No bo przecież, umówmy się, to niemożliwe, żeby kobieta mogła mieć jakąkolwiek sprawczość, nie mówiąc już o tym, żeby wpłynęła na losy świata.

No cóż, Izabela, jak podrośnie, trochę w tym przekonaniu namierza. Ale najpierw trochę o Hiszpanii, w której przyszła na świat. Półwysep Iberyjski na progu renesansu podzielony był między pięć państw, z których cztery były chrześcijańskie, a jedno muzułmańskie. Największym z tych chrześcijańskich było zajmujące część centralną Królestwo Kastylii. To właśnie nim rządziła rodzina Izabeli. Od zachodu sąsiedzywało z Królestwem Aragonu, to zapamiętajcie, ono będzie jeszcze ważne, i malutką Nawarrą. Od zachodu z Portugalią, a od południa z Emiratem Granady, ostatnim muzułmańskim państwem na zachodzie Europy.

Granada płaciła trybut Kastylii, czyli była jej basalką, ale też już wtedy była solą wokół dobrych hiszpańskich chrześcijan. Podobnie zresztą jak Żydzi, nawet ci, którzy prześci na chrześcijaństwo. Tak zwani conversos byli wtedy często traktowani podejrzliwie, żeby nie powiedzieć otwarcie wrogo. Ojciec Izabeli, Jan II, rządził Kastylią, ale nie szło mu to najlepiej. Tron objął jako roczne dziecko, nominalnie, no bo władzę oczywiście sprawowali regenci, i do końca życia nudne obowiązki w rodzaju podejmowania decyzji najchętniej delegował. On wolał poezję i polowanie.

Dworze nie mawiali, że jego jedynym obowiązkiem jest jedzenie. No i Castylią faktycznie rządził więc królewski faworyt, niejaki Alvaro de Luna. Dworzanin tyle skuteczny, co bezwzględny. Pierwsza żona Jana, Maria Aragońska, próbowała się go pozbyć. No i jakoś tak niedługo później dostała fioletowej wysypki na całym ciele i zmarła. Co więcej, ten sam los spotkał w ciągu paru dni jej siostrę, która, dodajmy, mieszkała w zupełnie innym mieście. No i w tym odcinku będzie kilka takich tajemniczych śmierci. W późnym średniowieczu, owszem, zdarzało się, że ludzie umierali nagle i niespodziewanie z przyczyn najzupełniej naturalnych.

Izabela bowiem spełniła swój dynastyczny obowiązek, to jest urodziła córkę. Nazwaną imieniem matki, to jest właśnie nasza Izabela i syna Alfonsa. A umocniwszy w ten sposób swoją pozycję, natychmiast wsparła frakcję wrogów Alvaro, którego serdecznie nienawidziła i król pod ich naciskiem skrócił faworyta o głowę. Cóż, karma wraca, zapewne. Ale też król bardzo szybko tego pożałował, no bo niestety, ale pierwszy raz w życiu sam musiał zająć się rządzeniem państwem. I to brzemię okazało się zbyt przytłaczające, bo w niecały rok po egzekucji faworyta Jan II złamał się pod jego ciężarem i tron objął jego syn Henryk.

Inni uważają, że był impotentem, to znaczy fizycznie nie był zdolny do stosunku. Podobno w desperacji miał wypróbować lub zostać zmuszony do wypróbowania średniowiecznej metody sztucznego zapłodnienia, takiej z użyciem złotej łyżki. Wreszcie zostawiam waszej wyobraźni. W każdym razie Henryk kobietami się niespecjalnie interesował, za to miał wpływowych doradców i faworytów. Z tych ostatnich najważniejszy był nijaki Beltran de la Cueva. Według plotek Beltran miał być równie blisko, jak nie bliżej, ze znudzoną żoną numer dwa.

I raczej biednie, to znaczy relatywnie biednie, jak na rodzinę królewską biednie. No bo Henryk obciął drugiej żonie ojca i jej dzieciom fundusze. Wykształcenie Izabeli było typowe dla ówczesnej arystokratki. Czytanie, pisanie, Biblia, trochę historii, wiele tzw. kobiecych umiejętności, od szycia po taniec. Z tych mniej kobiecych Izabela uwielbiała jeździć konno i była zachłanną czytelniczką. Jej ulubioną książką był Żywot Joanny Dark. Chłopki, która usłyszała anielskie głosy, założyła zbroję i uratowała Francję. Jak chcecie więcej o Joannie, to zapraszam, mam o niej odcinek podcastu.

Już jako dorosła kobieta Izabela sama, znaczy za pomocą tutorów, ale nauczy się łaciny, wtedy uniwersalnego języka dyplomacji i będzie się bardzo wstydzić, jeśli zdarzy się popełnić jej jakiś błąd. I wszystkie swoje dzieci, z córkami włącznie, wszystkim im zapewni pełne, klasyczne wykształcenie, którego ona sama nie dostała. Matka Izabeli po śmierci męża popadła w, jak wtedy mówiono, głęboki smutek, czyli najpewniej depresję. Później przypisywano jej wręcz obłęd, który miał potem przeskoczyć na jej wnuczkę, Joannę zwaną Szaloną. Izabela ojca straciła jako trzylatka.

Matka nie była w stanie się nią zaopiekować, starszy brat ją ignorował, a przyszłość była niepewna. I w tej sytuacji jedyną instytucją, która dawała dziewczynce jakąkolwiek stabilizację, był kościół. I Izabela przyjmie go całym sercem. Jej wiara będzie Autentyczna, żarliwa, wręcz ocierająca się o fanatyzm. No i z tym jednak zastrzeżeniem, że jej fanatyzm też będzie, no cóż, pragmatyczny. No bo z jednej strony Jak napisze jej biografka Kirstin Downey, tu cytat, oczyszczenie i wzmacnianie kościoła, usuwanie z niego zepsucia, zapewnianie mu rozwoju oraz utrzymywanie go bez skazy i herezji, stanie się główną życiową misją Izabeli.

Będzie też pościć i się umartwiać oraz ufać najbardziej tym ludziom Kościoła, którzy, jak ona, praktykowali ascezę. Jej wiara będzie też ironia, biorąc pod uwagę jej późniejszą politykę wobec Żydów, z ducha jednak bardziej starotestamentowa. Tu znów Downey. Izabela zawsze była bardziej skłonna zażądać oka za oko, niż nadstawiać drugi policzek. Ale też Izabela nie będzie miała żadnych problemów, na przykład z zawiązaniem sojuszu z niejakim Rodrigo Borghią, Czyli przyszłym papieżem Aleksandrem VI, człowiekiem znanym z takich rzeczy jak urządzanie orgi, gromadka nieślubnych dzieci, bezpardonowe pozbywanie się wrogów i naprawdę wyjątkowo bezczelna chciwość.

I wtedy możni zwrócili się do jego siedemnastoletniej siostry. Niech Izabela poniesie ich sztandary i założy na skronie koronę. Ale tym razem księżniczka była mądrzejsza. Izabela i Henryk spotkali się w Guisando. Pewnie morduje tę nazwę, podobnie jak wszystkie inne hiszpańskie osoby, które mówią tym językiem. W każdym razie spotkali się w tymże Guisando, odludnym, smaganym wiatrem miejscu, w którym do dziś stoją kamienne byki pochodzące jeszcze z czasów przed Chrystusem. Ich przeznaczenie dawno zostało zapomniane, ale najwyraźniej obie strony uznały, że ich pojednaniu przyda się większy ciężar gatunkowy.

Izabela odroczyła w czasie objęcie władzy, ale za to dostała większą pewność, że ta władza jej się nie wymknie. Izabela, dodajmy, wynegocjowała też zapis, że jej brat nie może zmusić jej do małżeństwa, na które ona nie wyrazi zgody. Z drugiej strony ona musiała obiecać, że nie wyjdzie za mąż bez jego zgody. No i tę obietnicę bardzo szybko złamie. Henryk rozważał kilka opcji małżeńskich dla swojej młodszej siostry. Swetano ją z królem Anglii, młodym i przystojnym Edwardem. No ale ten, jak na złość, akurat potajemnie ożenił się z młodą wdową.

Ferdynand oczywiście wolałby bardziej tradycyjny podział ról, ale Izabela, jak się przekonamy, potrafiła zadbać o swoją pozycję i jej nie oddać. No ale jak w ogóle doszło do tego ślubu? Otóż Henryk wprost zabronił Izabeli poślubienia Ferdynanda. Obiecał ją Alfonsowi Portugalskiemu, koniec dyskusji, jedziesz do Portugalii. Ale Izabela ten zakaz zignorowała. Nie z miłości, ona w końcu w życiu Ferdynanda wtedy nie widziała. Nie, ona spokojnie rozważyła wszystkie za i przeciw i uznała, że preferuje młodego męża i sojusz z Aragonem niż starego i dwór w Portugalii.

I zanim powiedziała tak, wynegocjowała w listach warunki. W tym ten najważniejszy. Ferdynand musiał uznać, że to Izabela jest władczynią Kastylii, a on na jej ziemiach tylko królem małżonkiem. Ona normalnie byłaby królową małżonką w Aragonie, no ale on w Kastylii. Izabela, przypomnę, miała wtedy niespełna 18 lat i kobiety w jej czasach tak po prostu nie wybierały sobie męża. Następnie trzeba było załatwić papieską dyspensę. Ferdynand i Izabela byli bowiem kuzynami drugiego stopnia i wtedy jeszcze tak bliskie pokrewieństwo oznaczało ban na ślub.

Pozostało im jeszcze jakoś się spotkać. Co wcale nie było takie łatwe, jako że Henryk pilnował już wtedy zarówno Izabeli, jak i granicy z Aragonem. Izabela urwała się więc pod pretekstem pielgrzymki do grobu młodszego brata i konno, tylko z dwójką zaufanych ludzi, a drogi wtedy były naprawdę niebezpieczne, pogalopowała do miasteczka Valladolid. Ferdynand miał z kolei do przejechania górzyste 360 kilometrów. Pokonał je nocami w przebraniu służącego i na przykład, żeby utrzymać to incognito w gospodach, to on podawał wino swojej niewielkiej eskorcie. No i brzmi to super, nie?

Henryk, gdy usłyszał o ślubie, jak można się spodziewać, wpadł w furię. Izabela złamała warunki ich umowy, no więc on też nie zamierzał ich dotrzymywać. I swoją dziedziczką ponownie uczynił córkę Joannę. A przy okazji odebrał siostrze dochody, no bo dlaczego nie. Pierwsze lata małżeństwa Ferdynanda i Izabeli były wręcz chude, do tego dla niej dość samotne, no bo po roku razem jej mąż wrócił do Aragonu pomagać ojcu w wojnie z Francją, no a przy okazji zdradzać ją na prawo i na lewo. Będzie miał chyba więcej dzieci nieślubnych niż ślubnych i niespecjalnie będzie się z tym krył.

Zamknął oczy po raz ostatni. Zostawił kraj targany galopującą inflacją, głodem, przestępczością. Silniejszy rabowali, zabijali, gwałcili słabszych właściwie bezkarnie i religijnymi konfliktami. Jego następczyni mogła albo pogłębić ten kryzys, albo uratować kraj. No Izabela, jak już wiem, zareagowała natychmiast. Już następnego dnia po śmierci brata koronowała się na królową. A potem przestała się spieszyć. Nie spieszyła się na przykład z poinformowaniem o tym swojego własnego męża, który przebywał akurat w Aragonie.

Ferdynand, jak się w końcu dowiedział, dostał piany, wsiadł na konia i pogalopował do żony. Nigdy nie słyszałem o królowej, która wzięła sobie po prostu męski przywilej, powiedział kronikarzowi, który z nim podróżował. Ten próbował uspokoić króla, mówiąc, że wszak jego żona jest ostatecznie tylko kobietą i z pewnością zmieni zdanie i odda władzę mężowi, jak tylko zrozumie, że potrzebuje męskiej opieki. Podejrzewam, że Ferdynand już wtedy mógł mieć niejakie wątpliwości. Nawet jeśli, jak napisał kronikarz, tu cytat, zdobywając ją cierpliwością był pewien, że odniesie tryumf, sumiennie spełniając wymagania małżeńskiej miłości, dzięki czemu mógł łatwo złagodzić nieustępliwość, którą źli doradcy zaszczepili w umyśle jego żony.

Starli się pod toro miasta jakieś sto kilometrów od portugalskiej granicy w deszczowy, marcowy dzień. Bitwa była długa, krwawa i nierozstrzygnięta. Na jednym skrzydle wygrali Portugalczycy, na drugim Hiszpanie. Ale to Hiszpanie zdobyli portugalski sztandar. I według legendy, chorążemu najpierw odrąbano jedną rękę, więc wziął drzewce w drugą. Gdy odrąbano mu drugą rękę, zdołał jak, jak wziąć drzewce w każdym razie w zęby. I dopiero potem zginął. A Alfonso uciekł z pola bitwy. No i Izabela, która w walkach nie uczestniczyła,

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.