Autorytaryzm po polsku. System rządów Sanacji w Polsce 1926-1939. Prof. Andrzej Friszke

Tylko ja miałem rację, wszyscy inni byli szkodnikami. Ale to widać, że po obu stronach tego typu schematu obowiązywały. Druga rzecz, która była zasadnicza, to była dzieliła Piłsudskiego z Endecją wizja tego, czym właściwie ma być państwo polskie. Czy to ma być państwo, w którym rządzą wyłącznie Polacy z akcentem że Polacy, tak na prawdziwi Polacy, no to są narodowcy. Bo oczywiście socjaliści to nie są żadni prawdziwi Polacy, bo oni są uwikłani w międzynarodowe ideologie, podlegają Niemcom, współpracowali z państwami centralnymi w czasie wojny, a więc nie są prawdziwymi Polakami. Chłopi radykalni są niedojrzałymi Polakami.

To znaczy dzieli na amen. Ci, którzy, że tak powiem, byli po tamtej stronie, czyli prawica, czyli endecja, są przez ludzi, no właśnie obozu Piłsudczykowskiego i Lewicy, traktowani po prostu jak najgorzej. Z nimi nie można wchodzić w porozumienie. Co prawda to nie było konsekwentne bardzo, ale na razie było i pół roku później, bo przypominam zabójstwo Narutowicza to jest grudzień 22, a w maju 23, dokładnie pół roku później, rząd Sikorskiego, kompromisowy rząd, bardzo dobry zresztą właściwie, ten półroczny rząd był dobrym rządem, parę ważnych rzeczy tam zrobił. Zostaje usunięty, dlatego że powstała większość parlamentarna hienopiasta, czyli właśnie endecji do spółki z piastem Witosa.

No i to była większość parlamentarna, tak jakbyś powinno w klasycznej demokracji. Tyle tylko, że to była większość parlamentarna nie do przyjęcia ani dla lewicy, czyli PPS, PSL Wyzwolenia, ani dla mniejszości narodowych, ani dla Piłsudczyków. Piłsudski wtedy rzucił stanowiskiem, czyli szefa sztabu generalnego. I dopiero wtedy wycofał się z Szojówka. A w odejściu wygłosił takie słynne przemówienie na spotkaniu ze swoimi zwolennikami w hotelu europejskim, w hotelu Bristol, w Sali Malinowej. To jest niesamowite przemówienie. Całe nakierowane przeciwko endecji.

Tak, dokładnie. I teraz, zanim do tego doszło, jest rzecz dosyć niezwykła w całym tym okresie, czyli próba kompromisu doraźnego między Endecją a PPS, co się wydawało ogień i woda. Ale jest. Od końca roku 25 do maja 26 funkcjonuje rząd Skrzyńskiego. Ale tu już jesteśmy po reformie walutowej. Jesteśmy już po reformie walutowej, która właśnie zaczęła się załamywać. Kurs złotówki zaczął się załamywać, sytuacja gospodarcza zaczęła się załamywać, w budżecie brakowało pieniędzy. Ja tu może jedną rzecz dorzucę, bo to wszyscy kojarzymy to, że zwalczenie hiperinflacji jest sukcesem, ale to jest dopiero połowa drogi, bo potem niestety trzeba równoważyć budżet.

że szkoły ukraińskie czy białoruskie należy zmieniać na polsko-białoruskie, polsko-ukraińskie. Mogą zostać w zasadzie tylko szkoły prywatne, którą sami Ukraińcy, Białorusinów w ogóle na to nie było stać, mogą utrzymać. To wszystko rodziło ogromne napięcie, a jeszcze właśnie w przypadku Endecji, która się zgodziła na reformę rolną w 1925, ale też z założeniem, żeby tej ziemi nie otrzymywał element obcy na kresach, czyli zostaną wykluczeni z reformy rolnej. No to nie muszę tłumaczyć, że na poziomie tak zwanego zwykłego człowieka to rodziło agresję wręcz, wrogość do tego państwa i całych jego struktur i uniemożliwiało w zasadzie takie funkcjonowanie, na zasadzie takiego akceptowania, że nie mamy może państwa, nie mamy różnych rzeczy, ale daje się żyć.

To by warto było się w to wgłębić bardziej, w te koncepcje gospodarcze, ale one były. Były cechą tego obozu i różniły wyraźnie wobec wspomnianej tutaj endecji. która była ugrupowaniem w sprawach gospodarczych trzymająca się liberalizmu gospodarczego. Te zasady wspomniane tutaj o ośmiogodzinnym dniu pracy itd. też były uznane za łamiące prawa wolności gospodarczej. I oni rzeczywiście byli przeciwni zaangażowaniu państwa w gospodarkę. Czyli to była jeszcze jedna płaszczyzna konfliktu. Ale w którym momencie Piłsudski postanowił przekroczyć ten rubikon? Czy to powołanie, jakby to powiedzieć, rządu, który był powtórką hienopiasta, było tym momentem, gdzie on...

To znaczy, że ktoś kogoś chciał wymordować specjalnie. Nie, nie. To raczej były, no wojsko jak strzela, to wiadomo, Pan Bóg kule nosi, ale ci cywile, oni byli poza walką. Tylko trafiały tam kule, no niechcący. A co zdecydowało o tym, że marszałek wygrał? To, że szybciej zmobilizował jednostki, czy druga strona była taka raczej mało wierząca w to, że... że to ma sens się przeciwstawiać. Przeciwstawianie się Piłsudskiemu ma jakiś większy sens. Nie, nie. Ta wola, determinacja walki była po stronie tamtej. Nawet bym powiedział bardziej po stronie wojska niż po stronie polityków. No ale też, jeżeli patrzymy na całą Polskę, to ze strony województw zachodnich, tam gdzie endecja była silna, no to było bardzo bezwzględne traktowanie, że to jest bunt, że to jest coś w rodzaju bolszewizmu, że być może nawet przyjdzie Wielkopolska i pomoże odłączyć się od państwa.

Więc jeśli chodzi o ruch ludowy, to on był wyjątkowo rozproszony. Wymieniliśmy trzy stronnictwa ludowe, a to nie jest wszystko. Właśnie jeszcze by trzeba następne, ale one właśnie były już takie po tam dwóch, trzech posłów, więc nie będziemy ich tutaj może przypominać. Skonsolidowana porządnie była właśnie prawica. Narodowa demokracja miała oparcie przede wszystkim w zaborze rosyjskim i pruskim. Pruskim przede wszystkim, potem rosyjskim, relatywnie słabsze w Galicji, z wyjątkiem właśnie wschodniej Galicji, Lwowa. Tam miała dosyć silne struktury, no bo wojowała z Ukraińcami, więc narodowcy z tamtego terenu skłaniali się ku endecji.

Tak samo w polskich środowiskach na wschodzie, może z wyjątkiem Wilna, ale to są bardzo rozproszone i niewielkie grupy. No ale jednak raczej się skłaniające ku endecji, bo ona obiecywała, że będzie bronić ich praw bycia gospodarzem na terenie, gdzie Polaków jest bardzo mało. Bo tam jeszcze była ta Narodowa Partia Robotnicza, prawda? Była, tak. Była blisko powiązana z endecją, de facto. No w tym czasie ona była właściwie niekoniecznie już tak związana z endecją, ale ostatecznie do rządu hienopiasta weszła. Natomiast to była partia centrowa zdecydowanie. O genezie tak, stworzona przed rokiem 905 jako Narodowy Związek Robotniczy przez Endecję, ale potem zbuntowana.

Czyli to są tacy ludzie, którzy niekoniecznie zrobili karierę w tym polskim parlamentaryzmie pierwszych lat dwudziestych, Piłsudski wyciągnął na ich rękę, oni dostrzegli tu swoją szansę awansu i możliwości wpływu na to, co się w państwie dzieje. Tak jest, no tak, ale to są, że tak powiem, jakieś przykłady. To jest na przykład takie ugrupowania właśnie działaczy samorządowych, działaczy społecznych, Związek Obrony Kresów Zachodnich, Związek Powstańców Śląskich. Przepraszam, że wyjdę słowa, to by mi pachniało endecją albo chadecją. Bo oni byli tacy, oni nie byli lewicowi, oni byli tacy centrowi. To potem była tak zwana naprawa. Związek, mówiłem, Powstańców Śląskich, działacze harcerscy.

którzy nie akceptowali siły endecji, patrzyli na to inaczej. Związek Strzelecki, taka była organizacja, to jest wielka organizacja, 200 tysięcy członków. No nie przed majem, po maju. Co to było? To była organizacja założona przez właściwie dawnych legionistów, ludzi związanych z obozem niepodległościowym. którzy po roku 20 podjęli pracę wychowawczo, byśmy powiedzieli, taką szkolenie wojskowe. To łączyło szkolenie wojskowe z pracą taką wychowawczą, oświatową i głównie masy ludowe. No i siatka w całym kraju. Siatka w całym kraju. Większość członków to były wsie i małe miasteczka.

Oni wymiatali poprzednią kadrę, tam przeważnie związaną z Endecją, sympatyzującą, tak byli ci ludzie oceniani. Wchodził zatem nomenklatura, byśmy powiedzieli. Teraz tak, ja zgadzam się, wydaje się, że akurat ta wymiana w Warszawie endeckiego prezydenta na komisarycznego prezydenta, czyli Starzyńskiego, była czymś absolutnie pozytywnym dla rozwoju tego miasta. Pytanie jednak, czy tego typu posunięcia po Polsce, niejako po innych miastach miały równie pozytywny efekt? No to jest do dyskusji. Na pewno nie wszędzie oczywiście. I coś niecoś wiemy o tych różnych wojewodach. Dobrze lub źle wiemy. Przepraszam, mam zawsze skojarzenie jak wojewoda to Kostek Biernacki.

No nie od razu. Ale w pewnym momencie tak. Wierzbickiego raczej chyba kojarzymy już z sanacją, bliżej niż z Endecji. No tak, ale wcześniej był posłem Endecji. To jest poseł Endecji. On nie był żadnym sympatykiem Piłsudskiego przed 1926 rokiem, ale tutaj, no więc właśnie, strategicznie dla Piłsudskiego ważne było, jeżeli chciał w ogóle jeszcze robić wybory w Polsce, a chciał, Nie chciał tworzyć systemu bez wyborów. Jasne. No to było, że tak powiem, osłabienie indecji. Endecja miała poparcie sfer kapitalistycznych, byśmy powiedzieli, ziemiańskich. No i tutaj ten zjazd w Nieświeżu. I zaczęło się od zjazdu w Nieświeżu jeszcze w 1926 roku, pozyskanie wielkich ziemian, najzamożniejszych, najbardziej liczących się w środowisku, w konsekwencji związku ziemian i tym samym odcięcie drogi, przepływu kapitałów z tego środowiska do Endecji,

Po drugie też właśnie porozumienie z przemysłowcami, żeby oni nie popierali endecji, tylko poparli obóz rządzący. To oczywiście wiązało się z uznaniem w obu wypadkach ich interesów. że nie będą te interesy narażone na szwang. Czyli reforma rolna idzie trochę w odstawkę. Ale reforma rolna była realizowana właśnie. Odstawka nie poszła jednak. 27-30 to jest najlepszy okres dla reformy rolnej. Gospodarka była w trochę lepszym stanie. Gospodarka była w trochę lepszym stanie i ona w tej pierwszej fazie polegała na tym, że Nie było przymusu parcelacyjnego, tylko te parcelacje odbywały się dobrowolnie.

Prasy konkurencyjnej mimo tej cenzury ukazywały się pisma endecji, pisma socjalistów i pisma ludowców i rozmaite inne. Nawet komuniści próbowali wydawać legalne pisma z wielkimi trudnościami wprawdzie. Więc ten cały wachlarz był obecny, chociaż właśnie próbowano go kontrolować, ograniczać swobodę. wypowiedzi. No ale jeżeli tak patrzymy na to z dystansu, to ograniczonej swobody wypowiedzi polegało na hamowaniu radykalizmu krytyki przede wszystkim. Czyli samej krytyki, co jej radykalnej odmiany. Co jej radykalnej odmiany. Wiadomo było, że te gazety krytykują rząd i mają pretensje do różnych rzeczy, ale atakowano w sensie cenzuralnym takie najbardziej drastyczne, mocne wypowiedzi.

To jest czas wielkiego kryzysu gospodarczego, ogromnych napięć z tym związanych, wielkiej też fali powrotu endecji, bo tutaj mówiliśmy o niej dużo na początku, a teraz już nic nie mówimy. Ona w okolicach roku 30 zacznie silnie rosnąć, zwłaszcza w młodym pokoleniu, korzystając z kryzysu gospodarczego i rozpętując antysemicką kampanię na uczelniach, ale i na ulicach. I na tej kampanii tworząc dosyć masowy obóz. Obóz Wielkiej Polski założony w 26, który nie był taką wielką organizacją od mniej więcej 30 roku, potem gwałtownie rośnie i osiąga ponad 100 tysięcy członków.

Jest obywatele, jest Polska jako taką. Nie ma narodu. To wszystko podważył Ozon, budując obóz zjednoczenia narodowe. plus zagrzeczają, że Żydzi tam nie mają co robić. Chciałem tutaj jednak wejść w słowo i dopytać o jedną rzecz. Czy ten zwrot na prawo to był efekt, nazwijmy to, ewolucji poglądów tych ludzi, czy wybór pragmatyczny w kontekście przeciwdziałania dalszej ekspansji endecji, czy skrajnych ugrupowań, i ktoś tu wpadł na pomysł, to spróbujmy przejąć część, nazwijmy, programu, czy tą całą, że tak powiem, frazeologię, ideologię tamtego ruchu, żeby przyciągnąć ludzi do siebie. W dużym stopniu.

W dużym stopniu, bo skąd my to możemy wiedzieć? No dalsze losy tych ludzi już, potem właściwie na emigracji. Czy oni pozostali takimi, prawda, piłsudczykami, nacjonalistami, czy nie? Na ogół nie. Na ogół nie, no właśnie. Więc to było, tak, to było jakby, myślę, uznanie, że cały świat idzie w kierunku nacjonalizmu, Jest III Rzesza obok, ona jest zbudowana na ideologiach narodowych. Demokracja jest słaba, to nam może nie bardzo przeszkadza, ale widzimy, że Austria jest z Dolfusem, Włochy Mussoliniego, idee narodowe mobilizują społeczeństwa. W Polsce endecja, obóz Wielkiej Polski, który rozwiązała sanacja w 1933, no jednak przetrwał, bo ta masa ludzi wlała się i do Stronnictwa Narodowego i utworzyła ONR.

Piłsudski ją wprowadza od razu. Nie wszystkie państwa tak to robią. Sukcesywnie poszerzają liczbę uprawnionych do głosowania. To powoduje, że mamy ten problem, z którym moim zdaniem i dzisiaj mamy. To znaczy problemem, na ile, że tak powiem, zwykli wszyscy obywatele są dość odpowiedzialni, żeby oddać głos na te ugrupowania, które gwarantują jakąś powagę i obronę interesów państwa. Endecja przede wszystkim, ona ten moment podnosiła, nawet mówiąc brutalnie, że jak to jest możliwe, żeby ludzie wykształceni mieli te same głosy, co analfabet chłop.