Polscy przodkowie Immanuela Wallersteina

Wiem, że to czym zajmował się Immanuel Wallerstein przynajmniej w teorii mało zajmuje przeciętnego Polaka. Z pewnością jednak o jego istnieniu wie każdy student socjologii na świecie. Tak naprawdę to nie ma możliwości, aby uciec od tematów, którymi zajmował się ten jeden z najbardziej znanych w świecie socjologów. Twierdził on między innymi, że żaden system światów nie trwa wiecznie i że obecny, oparty na kapitalizmie, powoli się rozpada. W dzisiejszych czasach tego typu rozważania powinny chyba zainteresować każdego z nas. Jak zapewne jednak wiecie, w moim podcastie nie zajmuję się postacią będącą pretekstem do powstania danego odcinka, tylko historią jego rodziny.

Dlatego też tych z Was, którzy do tej pory nie zetknęli się z postacią Immanuela Wallersteina, pracownika naukowego na Uniwersytecie Yale, Prezesa Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego i doktora honoris causa kilkunastu uczelni na całym świecie. Odsyłam do strony internetowej, na której znajdziecie całość informacji na jego temat. Warto też posłuchać samego Immanuela Wallersteina, opowiadającego o tym, czym się zajmował właśnie w tym wywiadzie. Link umieszczam na moim blogu. Informacje o pochodzeniu Immanuela Wallersteina zobaczyłem po raz pierwszy na portalu minakowski.pl. Podłączyłem tym tropem kontaktując się z najbliższymi bohatera tego odcinku, czyli jego córką Kateryną Wallerstein i Amy Wallerstein-Friedman, córką brata Immanuela Roberta Wallersteina.

Dziękuję im za wszelkie informacje i dokumenty. Niewykluczone, że powstanie jeszcze ciąg dalszy tej właśnie historii. Rodzice Immanuela Wallersteina. Tymczasem zapraszam w podróż, w małą podróż w czasie. Nie aż tak odległą, jak w przypadku większości historii prezentowanych do tej pory na moim podcaście. Rozpoczyna się ona w zasadzie w latach XX wieku, kiedy to W roku 1922 do Stanów Zjednoczonych przypłynął ojciec naszego socjologa Lazar Wallerstein, a niecały rok później jego małżonka Sara ze Salomonem Wallersteinem, czyli starszym bratem Immanuela, znanym potem jako Robert Wallerstein.

Link do artykułu o nim, o Robercie, na Wikipedii znajdziecie na moim blogu. Robert zyskał międzynarodową renomę w innej dziedzinie nauki – psychoanalizy. To takie trochę mimowolne nawiązanie do jednego z ostatnich odcinków podcastu, na którym opowiadałem o niezwykłej kobiecie rodem z Przemyśla, jednej z najbardziej znanych na świecie psychoanalityczek – Helenie Deutsch. Immanuel Wallerstein, tytułowy bohater dzisiejszego odcinka, urodził się już w USA w roku 1930. Jego rodzice wspomniani Lazar i Sara do Stanów przybyli nie z Polski, tylko z Niemiec, gdzie znaleźli się wcześniej w wyniku

Działań pierwszej wojny światowej, uciekając w zasadzie przed tą wojną światową, mających miejsce na terenie, w którym wcześniej mieszkali. Saran urodziła się np. w roku 1895 w Gorlicach, a więc miejscu, w którym w roku 1915 rozegrała się tzw. Bitwa pod Gorlicami przez historyków nazwana Małym Verdun. Znalazłem lakonicznie brzmiącą informację, że już w Stanach Zjednoczonych była ona artystką znaną pod pseudonimem Sally Duval. Będę musiał dopytać się rodziny, czym dokładnie się zajmowała. Jej przyszły mąż, Lazar Wallerstein, urodził się w roku 1890 w Rozwadowie.

Co ciekawe, był on już wcześniej żonaty, ale rozwiódł się, a swoją drugą żonę Sara poślubił już podczas pobytu w Berlinie, gdzie rozpoczął studia medyczne. Wcześniej jeszcze w Galicji uczył się, aby zostać rabinem, podobnie zresztą jak wielu jego przodków. W ewidencji pasażerów statku Mount Clinton, którym w roku 1922 przypłynął do Stanów Zjednoczonych, w rubryce zawód widnieje już określenie lekarz. Według informacji Amy Wallerstein-Friedman w Polsce została jego pierwsza żona oraz troje dzieci, syn i dwie córki. Córkom udało się na początku lat 40.

XX wieku dzięki pomocy ich ojca przyjechać do USA. Wśród dokumentów znajdujących się w Instytucie Yad Vashem odnalazłem zaświadczenie o śmierci pierwszej żony Lazara Wallersteina, którą była Taube Schwarzstein. Urodzona, podobnie jak i Lazar, w Rozwadowie. Ona i jej syn Abraham, urodzony w 1909 roku, zginęli zamordowani podczas II wojny światowej, najprawdopodobniej w Rydze. Odnalazłem też dokumenty wjazdowe do USA dwóch córek Lazara i Taube Szifry, urodzonej w roku 1911 i Ruchel starszej o 2 lata. Dziadkowie Immanuela Wallersteina.

Tak też było w przypadku dziadków Immanuela Wallersteina ze strony jego ojca Lazara. Byli nimi Salomon Reich i Schifra Wallerstein. Ponieważ jednak nie zarejestrowali oni swojego związku w Urzędzie Stanu Cywilnego, ich dzieci nosiły nazwisko Wallerstein, a nie Reich. Ojciec Lazara jest dość tajemniczą osobą. Jedyna informacja o nim pochodzi z metryki drugiego ślubu Lazara zawartego w roku 1919 w Berlinie. Dzięki temu wiemy, że ojcem Salomona Reicha był, czyli dziadkiem Immanuela Wallersteina, był Majer Reich oraz to, że Salomon w momencie zawierania związku małżeńskiego przez swojego syna mieszkał w Jerozolimie.

Zupełnie inaczej przedstawia się historia samej rodziny Wallersteinów. Tutaj można by dotrzeć nieomalże do biblijnego Abrahama. Okazuje się bowiem, że jeśli dobrze zinterpretowałem dostępne dokumenty, to rodzina ta wydała na świat wielu sławnych rabinów. Powodowało to, jak zwykle w takich przypadkach, fakt opracowania jej rozbudowanego drzewa genealogicznego. Odnalazłem rejestrację urodzin wspomnianej wcześniej babki Immanuela Wallersteina, Szyfry. Urodziła się ona w roku 1852 w Rzeszowie. O rodzinie rzeszowskich Wallersteinów opowiem więcej za chwilę. Teraz słów kilka o dziadkach Immanuela ze strony jego matki, Sary Günzberg.

Urodziła się ona w roku 1895 w Gorlicach. Chciałoby się powiedzieć niestety w Gorlicach, bo jest to miasto, które ma duży problem polegający na tym, iż nie zachowały się prawie żadne dokumenty dotyczące mieszkającej tu żydowskiej społeczności, co niestety mocno utrudnia wszelkie genealogiczne poszukiwania. Ojcem Sary Günzberg, czyli dziadkiem Immanuela ze strony jego matki, był Mojżesz Moses Günzberg, który miał być urodzony według swojego aktu zgonu, spisanego w Berlinie, bo tam zmarł w roku 1919, około roku 1846 w Rogóżnie na Podkarpaciu.

Nie wiem, czy właściwą siedzibą żydowskiego urzędu, w którym powinny być odnotowane urodziny Mojżesza był Łańcut czy Przeworsk. W każdym razie nie odnalazłem takowych zapisów ani z jednego, ani z drugiego miasta. Na wszelki wypadek przejrzałem też dostępne akty urodzenia z tego i kilku okolicznych lat z największego miasta w regionie, czyli Rzeszowa, ale i tam niczego niestety nie znalazłem. Kolejną zagadką czekającą na wyjaśnienie jest ta dotycząca małżonki Mojżesza Bailey Sheenagel, czyli babki Immanuela Wallersteina ze strony jego mamy. Po raz drugi, a w zasadzie to po raz już trzeci w swoich genealogicznych śledztwach potykam się o rodzinę o nazwisku Sheenagel z Gorlice.

Znikome. Niestety, jak już nadmieniłem wcześniej, żydowskie archiwa z tej właśnie miejscowości zaginęły i to jak na razie uniemożliwia ustalenie, jak te wszystkie szinagelówny były ze sobą spokrewnione. Trzeba liczyć na to, że być może któregoś dnia wypłyną jakieś nowe dokumenty, które pozwolą na ułożenie tych gorlickich puzzli rodziny szinagel. Pradziadkowie Immanuela Wallersteina. Pradziadkami ze strony matki Immanuela Wallersteina byli Markus Günzberg i Johanna Schmidt oraz Mendel, Schnagel i Zyssla.

Z domu Bergman. Jeśli chodzi o tę pierwszą parę, to właśnie na niej kończy się jak na razie linia Günzbergów. Informacja o niej pochodzi z wymienionego wcześniej aktu zgonu ich syna, Mojżesza Günzberga. I niestety żadnych innych informacji na temat tej części rodziny na ten moment nie udało mi się ustalić. Jeśli chodzi o drugich pradziadków Immanuela ze strony jego matki, to informacje o nich odnalazłem we wspomnianym już na początku odcinka artykule Marii Minakowskiej na portalu minakowski.pl. W odnalezionej metryce zgonu młodszego brata Sary Günzberg, czyli matki Immanuela Wallersteina, pochodzącej z roku 1894, dowiadujemy się, że, i tutaj stawię cytat ze wspomnianego artykułu, babcia Immanuela to Roza Schinagel z Gorlitz, córka zmarłego Mendla Schinagel i żony jego Züssli,

Rodzice wzięli ślub 4 lipca 1893 roku. Jest kłopot z imieniem matki, bo tutaj jest ruchel albo róża. Tymczasem babcia Wallersteina, czyli matka Sary, występuje potem jako Baila albo Bertha. Więc albo miała dwa imiona i używała ich wymiennie, albo też zmarła wcześniej, a potem ojciec ożenił się z jej siostrą. Imiona rodziców i miejsce zamieszkania się zgadzają. Koniec cytatu. Jedyną dodatkową informacją, którą udało mi się ustalić, jest nazwisko panieńskie prababki Immanuela Züssli po mężu Schinagel, którego w żadnych innych ogólnodostępnych dokumentach nie było.

Udało mi się je odnaleźć, przeszukując ogromny zasób internetowy Instytutu Yad Vashem, na którym zebrano informacje na temat Żydów pomordowanych, ale i ocalałych w II wojnie światowej. Odnalazłem mianowicie informacje na temat Szymona Szynagla, syna Mendla i Zysli z Gorlic, a więc brata naszej Bejle Szynagel, babki Immanuela. Jest zawarta w zbiorze dokumentów Oświadczenia sądów w różnych miejscach Polski dotyczące różnych tematów, w tym oficjalne komunikaty dotyczące mordu na żydowskich ofiarach Holokaustu. Są w nim zebrane zeznania świadków dotyczące tysięcy pomordowanych.

I to właśnie z jednego z nich pochodzących od krewnych rodziny Szynaglów z Gorlice, którzy przeżyli II wojnę światową, pochodzi informacja o nazwisku panieńskim prababki Immanuela Wallersteina. Jest to dobry przykład na to, jak wielu czasami bardzo małych puzzli składa się każde moje genealogiczne śledztwo. Przejdźmy teraz do pradziadków Immanuela Wallersteina ze strony jego ojca. Z odnalezionej przeze mnie na stronie Szukaj w archiwach rejestracji urodzin jego babki, Schifry Wallerstein, wynika, że jej rodzicami byli Chaim Isaac Wallerstein i Hanna versus Haya Guth.

Jeśli chodzi o przodków tej ostatniej, to byli nimi Abraham Gut i Braidel Leinert ze spisu mieszkańców Rzeszowa z roku 1890, w którym odnalazłem adnotację o Hanie, wtedy już wdowie. W rubryce miejsce urodzenia podany jest Dobromil, miejscowość obecnie leżąca tuż przy polsko-ukraińskiej granicy, ale już po stronie ukraińskiej. Rozwinięcie tej linii, również mającej bogate tradycje rabinackie, można znaleźć między innymi w drzewie znajdującym się na portalu genii.com. Link do niego znajdziecie na moim blogu. Najbardziej rozbudowaną gałęzią w drzewie genealogicznym Immanuela Wallersteina jest ta dotycząca samych Wallersteinów.

Szczegółowe i sięgające wielu pokoleń drzewo tej rodziny można odnaleźć na wielu portalach genealogicznych. Co ciekawe jednak, chociaż pojawia się w nich osoba babki Immanuela Wallersteina, czyli szyfry córki Chaima, Izaaka Wallersteina i Hane Gut, to w jej przypadku we wspomnianych drzewach brak jest kontynuacji tej gałęzi. W wieku XIX rodzina Wallersteinów związana była z Rzeszowem. To tutaj w roku 1852 urodziła się wspomniana wielokrotnie szifra Wallerstein, babka Immanuela i jej liczne rodzeństwo. To również w Rzeszowie w roku 1882 zmarł Chaim Isaac Wallerstein, jej ojciec i pradziadek Immanuela.

Pełniący funkcję zastępcy rabina Rzeszowa. Czy sam Chaim urodził się w Rzeszowie? Tego niestety nie wiem. I jeśli prawidłowo poskładałem wszystkie puzzle w moim genealogicznym śledztwie, to właśnie w tym momencie rozpoczyna się najdalej sięgająca gałęź w genealogicznym drzewie Immanuela Wallersteina. Ponieważ Chaim Izak, pisany też często jako Izaak Chaim, Pochodził ze strony swojej matki z jednej z najbardziej znanych rabinackich rodzin. Zainteresowanych dalszą częścią informacji dotyczących tego drzewa Wallersteinów odsyłam do drzew, które można znaleźć na platformach Genii czy MyHeritage. Link do jednego z nich podaję na moim blogu.

No i tak doszliśmy do końca tego odcinka. Odcinka genealogicznego śledztwa, tym razem bardzo skondensowanego i pełnego informacji dotyczących kolejnych pokoleń przodków słynnego socjologa Immanuela Wallersteina. Gorlice i Rzeszów możecie być dumne, że to właśnie stąd pochodzili jego przodkowie. Mam nadzieję, że wysłuchaliście z ciekawością dzisiejszego odcinka podcastu Genealogiczne śledztwo. Następny pojawi się już za tydzień, jak zwykle podczas weekendu. Proszę o lajki, subskrypcje i komentarze.