Kto wierzy w spiski? I dlaczego politykom to się opłaca

Wydaje nam się, że teorie spiskowe dotyczące genderu na przykład są bardzo nowe, ale tak naprawdę one podbijają bardzo stare historyczne obawy przed zewnętrznym wrogiem, który chce zniszczyć polską kulturę, polską katolicką kulturę. Świat pędzi z taką szybkością, że trudno się w tym wszystkim połapać. W podcaście Drugi Rzut OKA przyglądamy się co się zmienia i jak się zmienia. Zapraszamy Miłada Jędrysi i Anna Wójcik. Dzień dobry Państwu, nazywam się Anna Wójcik. W dzisiejszym odcinku podcastu Drugi Rzut OKA będziemy mówić o teoriach spiskowych, które panoszą się wszędzie na świecie, w Europie, w Polsce. A mamy szczęście, bo moją gościnią dzisiaj jest Elżbieta Drążkiewicz z Uniwersytetu Lund w Szwecji, która kieruje grantem Europejskiej Rady Badań Naukowych na temat właśnie teorii spiskowych w Europie.

Dzień dobry. Dzień dobry. No oczywiście zacznę od oczywistego pytania, czyli właściwie jak rozumieć teorie spiskowe, bo my często używamy tego pojęcia, ale zazwyczaj w takim języku potocznym nie zastanawiamy się dokładnie, tylko myślimy tak intuicyjnie. Teoria spiskowa jest to przekonanie, pogląd, który jest dosyć rozwinięty, tworzy taką wizję świata, według której pewna grupa, więc nie jedna osoba, a grupa osób wspólnie tworzy plan, więc ma jakiś zamysł, jest intencja zatem stworzenia czegoś. Planu, który jest realizowany i tworzony w ukryciu, to jest ważne, że jest w ukryciu, więc to nie jest Parlament Europejski robiący coś otwarcie, tylko musi być ta grupa działająca w ukryciu i działająca, mająca złe zamiary.

Kiedy myślimy o teoriach spiskowych, które są rozprzestrzeniane w sferze online przy pomocy memów, komentarzy, jakichś tekstów, bardzo często są to nawiązania do sytuacji, wydarzeń, poglądów, które były lub są wciąż rozprzestrzeniane. W tradycyjnych miejscach, w kościołach, na uczelniach, w szkołach, wśród polityków, w parlamencie, w rodzinach, więc to nie można myśleć o strefie online bez strefy offline. To, co jest nowe w strefie online, to jest ta skala i prędkość, przy pomocy której rzeczy się rozwijają oraz to, jak niezwykle dynamiczna jest to strefa, jak bardzo szybko się zmienia.

Pani jest współredaktorką książki o teoriach spiskowych w europejskiej przestrzeni cyfrowej. Zastanawiam się właśnie, jakie są wspólne mianowniki tych teorii w różnych krajach. Czy w ogóle możemy mówić, że w Europie są jakieś specyficzne dla Europy teorie, które są w różnych krajach i mamy właśnie ten wymiar ponadnarodowy, czy to zawsze jest po prostu bardziej globalne, bo są też takie globalne teorie, albo są też lokalne, takie bardziej w obrębie jednego kraju. Myślę, że oczywiście to, że jednym z ważnych pytań, które my zadajemy sobie w badaniach ogólnie, to czy teorie spiskowe są czymś uniwersalnym, że można to zauważyć je wśród praktycznie wszystkich społeczności na świecie, czy jest to być może jakiś fenomen, który jest typowy tylko dla pewnego regionu czy grupy.

Wydaje nam się, że one są dość rozpowszechnione na świecie. Może nie, że wszędzie, ale bardzo rozpowszechnione. Natomiast to, co jest ważne, to żeby teorie spiskowe zyskały na popularności, one muszą rezonować z lokalnymi uwarunkowaniami, z lokalnymi wydarzeniami, z lokalną historią, wspomnieniami, pamięcią kulturową. Myśmy w projekcie zastanawiali się, jaką wziąć teorię spiskową, żeby móc wśród wszystkich krajów europejskich, znaczy my nie działaliśmy na wszystkich krajach europejskich, ale bardzo dużej grupie, co by było takiego, co wszędzie by zagrało i byśmy sprawdzili to wszędzie. I mieliśmy bardzo dużo dyskusji i kłótni na ten temat. Na początek ktoś zasugerował QAnon, bo to widzimy w Stanach Zjednoczonych i w świecie angielskojęzycznym, być może też w Niemczech.

W mojej opinii wtedy w Irlandii w ogóle to nie był żaden temat, który wręcz został stworzony później przez prasę i później to powoli te tłumaczenia dochodzą gdzieś indziej w Europie. To też może pokazać, jak nie zawsze teorie spiskowe same się gdzieś tam organicznie rodzą, tylko czasem wręcz to jest taki gorący temat, tak? Więc my jako media, naukowcy możemy wręcz przykładać się do tego, żeby go tworzyć. Ale ostatecznie w projekcji zdecydowaliśmy się patrzeć na teorię, która po angielsku nazywa się Great Replacement Theory i jest to teoria zakładająca zastępowanie społeczeństwa europejskiego społeczeństwem, która przychodzi z Bliskiego Wschodu i z Afryki.

Według tej teorii ta emigracja z Bliskiego Wschodu jest formą zaplanowanej zemsty, więc jest to coś, co jest Nie dzieje się przez przypadek, tylko jest jakimś planem, który ktoś usiadł i myślał o tym i stworzył, żeby masy ludzi celowo w zorganizowany sposób przenieść do Europy jako zemstę za kolonializm. Jako formę zemsty na dawnych imperiach kolonialnych i żeby zniszczyć europejską cywilizację. Wydaje się, że to pasuje. W wielu krajach europejskich jest lęk przed emigracją, więc mogliśmy łatwo badać to. Ale okazało się, że ta teoria spiskowa ma bardzo różną popularność i sposób wyrażania się w krajach europejskich.

I to jest wariant obawy przed ukraińską populacją. I tej obawy, że ta teoria tego zastępowania społeczeństwa europejskiego przez emigrantów z Bliskiego Wschodu w Polsce ma wyraz poprzez lęk, że Ukraińcy przyjdą i zniszczą polską kulturę i wypchną Polaków z Polski albo sprawią, że będą niższą kastą. A jakie jeszcze są takie główne współczesne teorie spiskowe w Europie oprócz tej? No oczywiście można mówić, wiele krajów ma dużą obawę przed rolą Unii Europejskiej, przed tą Brukselą. Antysemityzm jest niezwykle rozprzestrzeniony. Antymuzułmańskie teorie spiskowe, na pewno.

Ale efekt jest ten sam. A oprócz polityków, czy to są właśnie jakieś organizacje społeczne, czy po prostu, no nie wiem, pisarze, po prostu myśliciele, no bo są takie osoby też w europejskiej przestrzeni publicznej, które na przykład piszą książki właśnie nawet o tej teorii wielkiego zastąpienia, promują takie pomysły jak reemigracja, na przykład jest taki austriacki pisarz, jego poglądy są dosyć rozpowszechnione już dzisiaj w Europie. Z moim kolegą, z Pawłem Hardoszem, myśmy napisali artykuł, który zaczyna się od zamachu terrorystycznego w Bratysławie na klub gejowski Tieplaren, w wyniku którego zginęły dwie osoby, jedna została ranna. I wtedy przyjęliśmy podejście takie, że nie będziemy z imienia nazywać osoby, która dokonała tego morderstwa.

Jak ten, który jest rozsądny powie, no nie, nie wydaje mi się, a drugi powie, tak, to prawda, to już wie, że to jest teoria spiskowa. Więc ciekawe są też takie sposoby domowe, jak ludzie sobie radzą z tymi rzeczami. No tak, ale to pokazuje, że właśnie jest to taki element jednak naszej codzienności, że to są naprawdę bardzo takie życiowe, codzienne dylematy, które mamy przed sobą. No i pytanie jest może takie, bo Pani trochę już wspomniała o tym, że być może na poziomie regulacji prawnej to ciężko jest walczyć z kłamstwem czy właśnie z opiniami, poglądami, które mają poszczególne osoby. Ale co powinno robić państwo w tym zakresie, na przykład w Unii Europejskiej? Czy w ogóle cokolwiek jest podejmowane, oprócz tego, że są finansowane badania, projekty badawcze, takie jak na przykład ten, który pani prowadzi?

To jest reszerowanie treści, którą polityk był w kropce na id i, W niezwykle popularnym programie telewizyjnym, jednym, drugim lub trzecim, publicznie w parlamencie czy gdzieś w kościele głosił Miał przyzwolenie, był zaproszony i dano mu mikrofon, żeby głosił takie poglądy, a potem ten wycinek, ten klip wkłada online i zyskuje to jeszcze większą popularność. Więc tu wszyscy mamy jakąś odpowiedzialność za to, żeby w pewnym momencie powiedzieć basta, nie życzę sobie tego, to jest teoria spiskowa i proszę tego tu nie szerzyć u nas, albo nie zapraszać takich polityków, albo nie głosować na nich, Nie przyjmować do koalicji.