Mentionsy Mentionsy
Datownik w Radiu Lublin
Datownik w Radiu Lublin

Datownik 24.02.2023 - Maria Czapska

24.02.2023 ·17 min 36 s

6 lutego minęła już 129. rocznica urodzin Marii Czapskiej - znawczyni literatury, eseistki, siostry Józefa Czapskiego. Tę niezwykłą postać, tak bardzo zasłużoną dla polskiej kultury, przybliżyła w "Datowniku" Kierownik Pawilonu Józefa Czapskiego Muzeum Narodowego w Krakowie, Agnieszka Kosińska.

Dobry wieczór Państwu. Przed mikrofonem Paweł Błędowski. Zapraszam na kolejne spotkanie z historią w Datowniku. Dzisiaj chciałbym przybliżyć postać niezwykłą, choć niestety zapomnianą w polskiej kulturze. Niesłusznie. Dlaczego tak się stało? Między innymi o to zapytam kierownik pawilonu Józefa Czapskiego Muzeum Narodowego w Krakowie, panią Agnieszkę Kosińską. Dobry wieczór. Dobry wieczór panu. Dobry wieczór Państwu. No właśnie, podstawowe pytanie, jakie nasuwa mi się pani Agnieszko, to pytanie, które brzmi następująco. Czy tylko z powodu, sława to może za mocne słowo, ale dużej rozpoznawalności i niezwykłej biografii swojego młodszego brata Józefa Czapskiego o Marii Czapskiej trochę zapomnieliśmy? Czy były jeszcze jakieś inne powody? A może po prostu tak dużo czasu minęło od jej urodzin? Przypomnijmy, rocznica minęła 6 lutego.

Tak, chyba to wszystko, o czym pan powiedział. To prawda, że Maria Czapska jest trochę w cieniu, ale moglibyśmy kilka faktów przytoczyć. Wspaniała kronika bardzo rozgałęzionego rodu Czapskich. Europa wydawana jest do dnia dzisiejszego i wspaniale się sprzedaje. Wiem, bo mam ją jako dzieło naczelne o tym rodzie nieustannie tutaj w sklepiku w naszej księgarni w pawilonie Józefa Czapskiego i w Pałacu Czapskich, a kieruję oddziałem, który jest założony przez dziadka Marii,

O którym zresztą Maria pisała, wybitnym kolekcjonerze, emeryku Hutem Czapskim, przez dziadka Marii i gdyby nie tenże dziadek i jego kolekcja, prawdopodobnie Czapscy z Krakowem nie mieliby wiele wspólnego i pawilon Józefa Czapskiego też by w Krakowie pewnie powstać nie mógł. Możemy dodać, że Emeryk był wybitnym kolekcjonerem, ale stała przy nim bardzo światła i odważna kobieta, która ten zamysł Emeryka zrealizowała, to znaczy babka Marii, też bieta z Meyendorffów, Huttenczapska. Nasze dwa oddziały poświęcone są Czapskim i ta kronika, tutaj chcę zaznaczyć,

Co może trochę trudno uwierzyć, jest jedynym tak obszernym, źródłowym dziełem do dziejów rodu Czapskich. Rodu znakomitego. Pochodzącego od XVI wieku od wsi, kartuskiej wsi Czaple. Rodu, który ma ogromną ilość wybitnych członków. O tym wiadomo. Mamy polski słownik biograficzny, słynny PSB. Ogromne dzieło historyków, edytorów, polonistów, do którego to dzieła w latach 30. Maria Czapska opracowała kilka Źródłowych biogramów swoich przodków.

Jestem zauroczona warsztatem edytorskim Marii Czapskiej. Sama jestem trochę edytorką, ale jej warsztat, jej ogromna wiedza, jej poczucie humoru, jej niesłychana pracowitość. Proszę państwa, nie było wówczas komputerów. Jeśli robiło się poprawki dzięki poszukiwaniom w rozlicznych archiwach, a pani Maria Bywała w archiwach i dzięki temu, że przywiozła dokumenty źródłowe mogła ta wielka kronika powstać. To zresztą nie jest kronika, to jest właściwie czyta się Europę w rodzinie jak powieść, może i stąd też jej popularność. Ta umiejętność poruszania się po archiwach i fakt, że miała taką intuicję, żeby w 1938 roku odwiedzić archiwa rodzinne, a to były archiwa rozrzucone od Sankt Petersburga po Finlandię.

Czyli w ostatnim momencie przed światową katastrofą, prawda? Tak, dokładnie w ostatnim momencie wyeksplorowała archiwa i zebrała, no po prostu zebrała materiały, żeby mogła Powstać nie tylko ta kronika później, jak się okazało, ale też i pamiętniki dalekiego przodka, Edwarda Czapskiego, czy też chociażby wspomnienia Jadwigi Zamojskiej. No, Jadwiga Zamojska nie ma wiele wspólnego z Czapskimi, ale łączy ją klasa społeczna, to znaczy arystokracja. Oczywiście Maria Czapska i Józef Czapski bardzo wcześnie zakończyli swoje bytowanie w klasie arystokracji i zresztą nie mieli nic wspólnego ze snobizmem tej klasy.

Nie mieli majątków, nie mieli bibliotek, stracili wszystko i można rzec, że ich życie mogłoby być trudne, ale nic bardziej mylnego. Byli to ludzie, którzy chcieli układać swoje życie po swojemu, chcieli żyć, jak pisał Józef Czapski i Maria Czapska, do Katarzyny i Zbigniewa Herbertów luksusownie. Piękne słowo. Właśnie, piękne słowo, a wyjaśnione przez nich O co im chodziło? To znaczy żyć po swojemu po prostu, zajmować się sprawami, które ich interesują. Żyli bardzo skromnie. Jak skromnie, to można zobaczyć właśnie w pawilonie Józefa Czapskiego, bo mamy pokoik zrekonstruowany.

Ale koło niego stała właśnie taka cicha osoba, to znaczy cicha to właśnie może nie cicha jeśli chodzi o charakter, natomiast cicha, bo o niej właśnie tak jak pan powiedział niewiele wiemy, ale mam nadzieję, że będziemy wiedzieć coraz więcej, że zjawią się badacze, badaczki, które będą chciały wyrektorować to wielkie dzieło pisarskie i edytorskie. Kiedy Maria zmarła w 1981 roku, Józef pisał w swoim dzienniku, że właśnie to jego życie z Marią było tkanką jego życia. Że bez niej czuje się stary, czuje się bezsilny, nie ma domu. No, to są bardzo ważne słowa. To prawda zresztą w niedawno wydanych dziennikach wojennych tak, że w tym momencie życia Józefa Czapskiego, kiedy on jest rozdzielony z siostrą czas wojenny, też bardzo łatwo zauważyć jak on tęskni za, no właśnie za wsparciem swojej starszej siostry.

Tak, i listy jego ukochanego Ludwika Heringa, zostawionego w Warszawie, i Marii Czapskiej były dla Józefa, którego biografia wojenna mogła się skończyć tragicznie, bo przypomnijmy, Józef w początkowym okresie wojny nie zdążył walczyć, został wzięty do niewoli, osadzony w Starobielsku, Cudem wraz z siedemdziesięcioma kolegami ocalony, ale przez te dwa lata, ponad dwa lata, kiedy był w obozie sowieckim i nie znał swojego losu, wsparciem dla niego była właśnie lista Marii. Były książki, które Maria przesyłała, między innymi Norwid.

To jest może bardzo dobry twórca, żeby powiedzieć troszeczkę o formacji. Wydaje mi się, że takie słowo formacja, co ono może znaczyć dzisiaj, kiedy narzekamy na brak autorytetu, na jakiś rozkład systemu edukacyjnego, co jest zresztą bolączką prawdopodobnie globalną. Formacja to prawdopodobnie jest taka rzecz, która nie tylko z Czapskiego i Marii Czapskiej, ale również chociażby z Miłosza, czy Wisławy Szymborskiej, czy Różewicza uczyniła po prostu wielkich twórców. To znaczy wychowanie, wychowanie domowe oraz dzieje, los.

Może będzie zręczniej mówić o losie, który kształtuje charakter. Więc to wszystko składa się na coś, czego nam troszeczkę teraz brakuje i co nam umyka. Jeśli damy sobie sprawę, że wielką miłością Marii Czapskiej był kolega kapista Zygmunt Waliszewski, Miłością, którą zdecydowała się Maria sama zakończyć, bo prawdopodobnie nie była w stanie kochać tak bogatego, tak wyzwolonego, tak... Nowoczesnego też. Nowoczesnego, można powiedzieć, malarza, tak, nawet bez przekłamania.

Zresztą ona też w bardzo ciepłych słowach wspominała swoich profesorów z czasów krakowskich. To wiemy dzięki audycji Radia Wolna Europa. Tam też, polecamy Państwu, można to odsłuchać w Archiwum Polskiego Radia. Można usłyszeć głos Marii Czapskiej, jak bardzo była też energiczną kobietą i pięknie wysławiającą się. A właśnie, tak, tak. Tutaj poruszył Pan bardzo, bardzo ważny wątek. Jak bardzo różni byli, chociaż przecież piszący, Józef i Maria można właśnie poznać po stylu. Jest takie stare powiedzenie ludzi parających się piórem, styl to człowiek, ale naprawdę proszę porównać. Wydawałoby się, że swobodny, naturalny, trochę rozwichrzony styl Józefa Czapskiego, pełen dygresji i bardzo wypracowany, ale jednocześnie taki gorący marmur, mogłabym powiedzieć, styl Marii Czapskiej.

Wszystko można u niej poznać i zobaczyć nigdy nie wprost. Czy Europa w Rodzinie, Pani Agnieszko, była w pewien sposób taką dyskusją nad konwencją z Czesławem Miłoszem? Bo ona ukazała się w Paryżu w 1970 roku, więc domyślam się, że ten tytuł nie był przypadkowy. Tak, to znaczy jeśli chodzi o tytuł, nie mamy tutaj żadnych danych, żeby Maria Czapska ściągała od Miłosza. Są natomiast źródła, no też nie miała powodu od niego podpatrywać. Wydaje mi się, że się raczej Państwo nie komunikowali. Miłosz tworzył książkę, były to rozliczenia z młodością, tak bym to nazwała.

Maria Czapska tworzyła pełnokrwistą kronikę. W oparciu rzucała historię swojej rodziny na Dzieje Europy Środkowo-Wschodniej i Nadzieje Świata. Miała troszkę inne ambicje. Z całą pewnością ten wielki dar syntezy Miłosz rozumiał i cenił. Wiemy z listów do Kota Jeleńskiego, że Miłosz miał trochę pretensji do Marii Czapskiej o ten tytuł, że się z nim nie porozumiała, że zapomniała, że taka książka jak jego już istnieje. No cóż, ja mogę powiedzieć, troszkę znając Czesława Miłosza i jego... Bardzo dobrze znając dodajmy Czesława Miłosza, bo przecież wiele lat pani pracowała z mistrzem.

Tak, że Miłosz być może tutaj wykazał taką trochę arogancję pisarską. No, Maria Czapska miała z pewnością większy tytuł, większy powód, żeby Nazwać swoją historię swojego rodu Europa w rodzinie. Po prostu europejskość rodu Czapskich była niesamowita. Była to rodzina wielonarodowa, wieloreligijna, szalenie mozaikowa, skoligrowana z najwybitniejszymi rodami europejskimi. Pozycja Czesława Miłosza i jego zamysł twórczy w rodzinnej Europie był zupełnie inny.

Można rzec, że odwrotnie, że to Miłosz troszeczkę na wyrost nazwał... Zatytułował tę książkę, tak. Zatytułował swoją książkę, tak. Ale i on miał tam swój cel. Bardzo mu leżała na sercu historia Europy Środkowo-Wschodniej, Wiedział, czuł bardzo, żyjąc przecież oddechem wielkiego imperium na plecach, że to jest żywot bardzo kruchy. Mamy tego teraz dowód. Czapska miała, powiedziałabym, perspektywę spokojniejszą, perspektywę zdystansowaną. Dlaczego? Bo doskonale znała historię rodu, I myślę, że wierzyła w jakąś energię właśnie ludzką, nie tylko swojego rodu.

Więc Czesław Miłosz był tutaj młodym, zbuntowanym pisarzem. Jeszcze nie wiedział w jakim kierunku się jego pisarstwo Że tak powiem, w jakim kierunku jego pisarstwo pójdzie. A Maria Czapska wydaje mi się, że pisała jakby trochę z innego dystansu. Dlaczego po tak wielu latach powinniśmy pamiętać o dorobku Marii Czapskiej? Takie pytanie już na koniec naszego zbyt krótkiego, to już wiem, spotkania. No, Maria Czapska interesowała się tak wieloma sprawami. Jej pióro, jej warsztat twórczy jest naprawdę bardzo wybitny i należy ona do bardzo krótkiego szeregu biografek historycznych.

Dzisiaj forma biografii jest bardzo popularna. Ale Maria Czapska oprócz niesamowitego warsztatu miała też i wspaniały styl. Miała i dystans, i poczucie humoru, i ogromną biegłość w zapisywaniu losów, ale też rzecz, która dzisiaj jest troszeczkę w odwrocie, czyli empatię. Wydaje mi się, że i książka o Ludwice Śniadeckiej, i książka o Opracowanie wspomnień Jadwigi Zamojskiej i książki o Józefie Czapskim, że to są niedoścignione portrety i ludzi i czasów. Pani Agnieszko, pięknie dziękuję za tę niezwykłą opowieść o niezwykłej kobiecie.

Agnieszka Kosińska, kierownik pawilonu Józefa Czapskiego, Muzeum Narodowego w Krakowie, była moim gościem dziś w Datowniku.

Pokazano wszystkie 19 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.