Mentionsy Mentionsy
Datownik w Radiu Lublin
Datownik w Radiu Lublin

Datownik 12.11.2021 - 11 listopada

12.11.2021 ·15 min 52 s · 6 rozdziałów

11 listopada - dzień wyjątkowy w polskim kalendarzu. Jak Polacy świętowali go w międzywojniu, pod okupacją niemiecką i pod rządami komunistów? O to red. Paweł Błędowski zapytał w "Datowniku" dr Ewę Rzeczkowską z Instytutu Historii KUL.

0:00 · Wprowadzenie i przedstawienie gościa 1

Dobry wieczór Państwu, przed mikrofonem Paweł Błędowski, a moim gościem dziś w Datowniku jest doktor Ewa Rzeczkowska z Instytutu Historii KUL. Dobry wieczór Pani doktor. 11 listopada to dzień bliski sercu każdego Polaka, który nosi ojczyznę w tym sercu na co dzień. Jest to oczywiście data umowna, jeśli chodzi o odzyskanie niepodległości, bo przecież 11 listopada nie zniknęły nagle wszystkie problemy, na przykład te dotyczące scalania ziem polskich po zaborach, prawda? Jasne. Ten dzień 11 listopada jest rzeczywiście datą umowną. Też przez wiele lat zastanawiano się, czy to ta data, ten dzień będzie właściwy. Wpłynęło na to szereg czynników. Przede wszystkim tego dnia Rada Regencyjna Królestwa Polskiego przekazała władzę Piłsudskiemu, Józefowi Piłsudskiemu, władzę wojskową.

0:28 · Data 11 listopada - analiza i kontekst 2

Dzień wcześniej Piłsudski przybył do Warszawy, no i też się zastanawiano, czy właśnie ten dzień może 10 listopada nie byłby bardziej właściwy niż ten dzień 11 listopada. Jednakże uznano, że ten dzień 11 listopada ma zarówno wymiar krajowy, jak i wymiar międzynarodowy, no bo tego dnia też zakończyła się I wojna światowa. Ale jeśli idzie o wymiar krajowy, to też tutaj były dyskusje, dlatego że Owszem, 10 listopada Piłsudski wrócił do kraju, ale nie było tak, jak się też w podręcznikach czy publicznie mówi o tym, że 10 listopada w Warszawie na Piłsudskiego czekał tłum ludzi. Nie było tak. Kiedy Piłsudski wracał do Warszawy z Magdeburga, wcale tak dużo ludzi na niego 10 listopada w Warszawie nie czekało.

Dopiero po przewrocie majowym Tak naprawdę zaczęto ten 11 listopada traktować jako chyba taki najbardziej właściwy dzień do świętowania. 11 listopada Piłsudski otrzymał, 1918 roku oczywiście, Piłsudski otrzymał władzę z rąk Rady Regencyjnej, ale też trzeba pamiętać, że Rada Regencyjna to było takie ciało, które legitymizowało władzę okupacyjną. Czyli tak naprawdę to władze okupacyjne dały Piłsudskiemu mandat do rządzenia. Co wtedy politycznie było nie do końca wygodne. Ostatecznie Piłsudczycy zdecydowali się na tę datę, czyli na 11 listopada w 1937 roku, Po wyborach zbojkotowanych przez opozycję, tych wyborach, które odbyły się we wrześniu 1935 roku, kiedy Piłsudczycy osiągnęli pełnię władzy w Polsce.

3:16 · Obchody 11 listopada w latach 1919-1937 4

W zasadzie w 1919 roku nie było takiej sprzyjającej sytuacji, by czcić odzyskanie niepodległości, dlatego że trwały jeszcze walki o granicę Rzeczpospolitej. I tak naprawdę po raz pierwszy uroczyście obchodzono to święto rok później, w 1920 roku. I te najważniejsze uroczystości odbywały się 14 listopada. Wówczas też uhonorowano Piłsudskiego jako zwycięskiego wodza naczelnego w wojnie polsko-bolszewickiej, wręczając mu buławę marszałkowską. No właśnie, to był wyjątkowo dobry moment, żeby świętować. Tak, wtedy Piłsudski był w glorii chwały.

Program uroczystości wtedy obejmował szereg imprez. Zawsze rozpoczynały się żoły świętowe na Placu Zamkowym w Warszawie. Były salwy armatnie, kiedy Piłsudskiemu wręczano tę buławę. Była defilada wojskowa na krakowskim Przedmieściu i później jeszcze wieczorem były liczne takie galowe uroczystości, akademie w Teatrze Wielkim. Obecny był na nich także marszałek Piłsudski. Także rok później, w 1921 roku, ... obchodzono uroczyśnie właśnie w tym gronie wojskowym Święto Niepodległości, wtedy jeszcze, prawda, będące tylko takim świętym, wąskim gronie obchodzonym i wówczas te obchody związano z odnowieniem Orderu Orła Białego.

Ten order w 1922 roku przyznano też prezydentowi Stanów Zjednoczonych Thomasowi Wilsonowi. I wówczas też narodził się taki zwyczaj kontynuowany w późniejszych latach, że właśnie w Dzień Odzyskania Niepodległości przyznawano osobom zasłużonym dla Polski wysokie odznaczenia państwowe właśnie ku uczczeniu tej rocznicy 11 listopada. W latach 1919-1925 Też trzeba to powiedzieć, że Józef Piłsudski jakoś szczególnie nie był przywiązany do tego świętowania rocznicy 11 listopada. Dopiero od zamachu majowego, po przewrocie majowym w 1926 roku, wtedy chyba zaczął bardziej doceniać znaczenie tego dnia.

W tym celu chociażby, żeby własny obóz władzy umocnić, ale też myślę, że po to, żeby propagować, umacniać takie propaństwowe Postawy w polskim społeczeństwie i wówczas właśnie po zamachu majowym w 1926 roku starano się tej rocznicy 11 listopada nadawać charakter święta państwowego. I to stało się w roku 1937. Wtedy, jak wiemy, sytuacja w Europie stawała się już coraz bardziej napięta, ale nie ukrywajmy, równie napięta była na tym naszym polskim politycznym podwórku. Czy wtedy ten dzień także dzielił polityków? To już było po śmierci Józefa Piłsudskiego. Dwa lata po śmierci Józefa Piłsudskiego, tak.

6:12 · Okres II wojny światowej i okupacji niemieckiej 2

Poza tym też trzeba pamiętać, że już powoli narastała taka świadomość zagrożenia wojną. I choć nadal kult Piłsudskiego w tym dniu bardzo był mocny, to nawet specjalnie go umacniano, żeby pokazać, że marszałek wciąż jest obecny wśród nas i że w związku z tym nic się nie stanie. A jakby symbolem tej obecności marszałka był marszałek Edward Rydz-Śmigły, który przecież wówczas Przejął tę buławę marszałkowską. Więc przed wybuchem II Wojny Światowej, rok 1937 to był pierwszy i następnie w roku 1938 to był ostatni raz, kiedy świętowano tak uroczyście ten dzień odzyskania niepodległości.

Wtedy, no, ta nacja miała pełnię władzy, więc mogła świętować tak jak chciała, ale jednocześnie to święto, jak powiedziałam, było dla niej też bardzo potrzebne, bo ją jednoczyło. Wszystko zmieniła wojna, wszystko rzecz jasna zmieniła niemiecka okupacja. Jak karano świętowanie 11 listopada w czasach niemieckiego zaboru Polski? Ja chciałam powiedzieć taką rzecz może, która nie jest powszechnie znana. Początkowo myślano, tuż po tym jak się rozpoczęła wojna, że pomimo obecności Niemców na ziemiach polskich, Świętowanie tej daty, tej uroczystości, tego dnia będzie możliwe. Wprawdzie w jakiejś takiej ograniczonej formie, ale że będzie możliwe. Dlatego, że w tym czasie przy trumnie Piłsudskiego w Krypcie Wawelskiej wartę trzymali żołnierze Wehrmachtu.

8:17 · Komunizm i święto 11 listopada 1

Jednakże, kiedy kilka dni przed 11 listopada, 6 listopada w ramach Sonderaktion Krakau aresztowano profesorów uczelni krakowskich, No to wtedy się okazało, że no jednak chyba to świętowanie nie będzie po prostu możliwe. I świętowano w domach, ale też w kolejnych latach świętowano prywatnie w domach, czasem w kościołach, ale to rzadko się zdarzało, bo to było działanie bardzo ryzykowne, bo dochodziło do aresztowań księży, którzy Takie uroczystości w kościołach organizowali, ale działały szare szeregi. W ramach małego sabotażu zdarzało się wywieszanie flag na 11 listopada. Na przykład w Krakowie zawieszono na kopcu Piłsudskiego flagę.

Pokazano wszystkie 10 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.