Mentionsy

Że o ile z innymi bohaterami naszego Panteonu Narodowego mamy większy problem, w tym sensie, że one są wielowymiarowe, to przygotowując się do naszej rozmowy odniosłem wrażenie, że akurat postać Tadeusza Kościuszko jest bardzo jednoznaczna, że to jest postać bardzo pozytywna.

Natomiast chciałbym się skupić w naszym podcaście na dwóch tematach związanych z naszym bohaterem, czyli insurekcji kościuszkowskiej i wydarzeniach związanych wokół insurekcji.

Natomiast, panie profesorze, może na sam początek przybliżmy naszym słuchaczom, jak wyglądał Kraków, jak wyglądała Polska w przededniu wybuchu insurekcji kościuszkowskiej.

W przededniu insurekcji kościuszkowskiej, czyli zimą 1793 na 1794 rok, Polska była w stanie kompletnej ruiny politycznej, gospodarczej, także moralnej.

Sam Kraków jest miastem dość podupadłym, znajdującym się na kresach Rzeczpospolitej, nad samą granicą austriacką, co będzie miało znaczenie dla wybuchu samej insurekcji kościuszkowskiej.

Czyli teoretycznie mogłoby dojść, i sam Kościuszko na to liczył, do jakiejś formy współpracy polsko-francuskiej.

A skąd w ogóle pomysł, żeby taka insurekcja kościuszkowska się wydarzyła?

Problem insurekcji kościuszkowskiej tak naprawdę pojawił się w dobie samej Targowicy.

Oczywiście niekoniecznie musiała być to insurekcja kościuszkowska.

Tadeusz Kościuszko, prof. Michał Baczkowski.

Przypomnijmy pokrótce, zanim przejdziemy do omawiania samego powstania, samej insurekcji, kim był Tadeusz Kościuszko, bo to już jest osoba, która wróciła ze Stanów Zjednoczonych, brała udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych, natomiast...

Przypomnijmy faktograficznie najważniejsze momenty z życia Tadeusza Kościuszki, tak żebyśmy wiedzieli, kim on był w momencie rozpoczęcia insurekcji kościuszkowskiej.

Pytanie jest dość trudne, ponieważ Kościuszko wbrew temu, co nam się wydaje, nie był jakąś bardzo wielką postacią na mapie politycznej, ani nawet na mapie militarnej Rzeczpospolitej początku lat 90.

Więc tutaj Kościuszko jak gdyby to hasło wyprzedza o kilkadziesiąt lat.

Kościuszko był osobą skromną, w ówczesnych relacjach często...

Owszem, Kościuszko wracając do Rzeczpospolitej jest przez część środowisk związanych właśnie przede wszystkim z rodziną np.

Wprawdzie Kościuszko w czasie sejmu czteroletniego za granicą nie służył, bo można by powiedzieć kolokwialnie, że był bezrobotnym na terenie Rzeczpospolitej, ale tego typu ustawy sejmowe umożliwiały właśnie osobom do tej pory niezwiązanym z wojskowością polską na poważnie

Przede wszystkim, że Tadeusz Kościuszko był jednym z najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych, najnowszych,

Kościuszko od razu zaczął ze stosunkowo wysokiego stopnia, aczkolwiek na antypodach.

Kościuszko poniósł tutaj porażkę.

Odnieśliśmy zwycięstwo pod Dubienką, Kościuszko jest tutaj triumfatorem, niezależnie jaka była prawda.

Kościuszko w niej wyszedł.

Tak więc Kościuszko miał pewną pozycję rzeczywiście militarną, miał pewien walor wizerunkowy w 1794 roku, natomiast wówczas jeszcze nie miał żadnych walorów o charakterze politycznym.

Na rynku krakowskim Tadeusz Kościuszko składa obietnicę i rozpoczyna się insurekcja.

Ponieważ teraz Tadeusz Kościuszko i inni spiskowcy, niezależnie od swoich własnych zamierzeń, planów, postulatów, zostali postawieni pod ścianą po prostu.

Czyli były możliwości transportu, była możliwość nielegalnego przekroczenia granicy, gdzie osoby typu Tadeusz Kościuszko niekoniecznie były tak bardzo ścigane czy poszukiwane.

Cała idea insurekcji kościuszkowskiej sprowadzała się do tego, że trzeba opanować największe miasta.

To jest tak naprawdę akt powstańczy, natomiast Kościuszko jedynie przysięga, iż władzy, która mu została tutaj oddana przez obywateli województwa krakowskiego, nie użyje dla niczyjej prywaty i przysięga walczyć o

Władze Powstańczej sam Tadeusz Kościuszko od początku do końca był przeświadczony, że jakikolwiek sukces jest możliwy tylko wtedy, jeżeli pełną neutralność w konflikcie zachowa Austria.

Co więcej, Kościuszko wysyłał swoich emisariuszy, emisariusze to może złe słowo, przedstawicieli, należeli do nich członkowie arystokracji galicyjskiej, dobrze notowani w Wiedniu, żeby przekonać władze austriackie, że to powstanie w najmniejszym stopniu nie będzie zagrażało interesom monarchii habsburskiej więcej,

Kościuszko także nie chciał prowokować, zdając sobie sprawę, że nie ma szans na walki z kilkoma mocarstwami europejskimi naraz.

Kościuszko był człowiek, on był pragmatyczny, on też sobie zdawał sprawę, że on nie może tu głosić, iż jego celem jest Polska, on nie wiem, od Gdańska i Poznania, gdzieś po Inflanty i po dzikie pola.

Oczywiście można sobie zadać pytanie, kim mieli być odbiorcy przysięgi Tadeusza Kościuszki oraz wszystkich manifestów, które Kościuszko wydawał.

Kościuszko na początku wydał cztery bardzo ciekawe odezwy do obywateli

Duchowieństwo miało być siłą przenoszącą propagandę kościuszkowską na prowincję.

W związku z tym Kościuszko też podejmuje współpracę z Żydami, z synagogą.

Można się tylko zastanowić, co Kościuszko rozumiał pod tym pojęciem.

Do tego zaangażowania chłopstwa w jakiś takich obietnicach, które Kościuszko składał, że chłopi po powstaniu, po odzyskaniu niepodległości będą

Sam Kościuszko na pewno nie był zwolennikiem panującego w Rzeczpospolitej systemu określonego menem feudalno-pańszczyźnianego.

Czyli Kościuszko się wyłamywał z takich właśnie typowych dla XVIII stulecia pojęć człowiek, obywatel, poddanym i tak dalej.

W związku z tym na początku powstania Kościuszko tej problematyki nie podjął.

Kościuszko chyba też nie wiedział.

Kościuszko dochodzi w tym momencie do wniosku, że musi w jakiś sposób zareagować.

Kościuszko w zasadzie ma marzenia sięgające dalej o nadaniu chłopom wolności, o rzeczywiście uobywatelnieniu, jak to się będzie mówiło w XIX wieku chłopa, ale tego się zrobić nie da, ponieważ jedyną grupą liczną, która się posługuje hasłami niepodległości, ojczyzny, Polski, oprócz mieszkańców tych kilku dużych miast, jest szlachta ziemięska, nie można jej zniechęcić.

Chodzi o to, żeby ci, którzy są zmuszeni do tej służby wojskowej, mając obietnicę nadania ziemi, redukcji świadczeń feudalnych, wolności osobistej, żeby w tej armii pozostali, bo Kościuszko jest jedynym, który im coś jest w stanie zapewnić.

Kościuszko jako pierwszy to w pełni dostrzegł, starał się wykorzystać, a że w warunkach wojny...

Jako była insurekcja kościuszkowska, duże niechęci szlachty do głębszych reform społecznych, rzecz była w praktyce nie do wykonania, tu już jest kwestia zupełnie inna.

I tutaj Kościuszko w zasadzie, czy powstańcy kościuszkowscy zderzyli się ze swego rodzaju ścianą.

Tutaj Kościuszko dostaje się do niewoli.

Ale Kościuszko za bardzo wierzył w swoje siły, w swoje umiejętności, w waleczność żołnierza polskiego, który pod Maciejowicami walczył do końca, ale okazało się to niewystarczająco.

Kościuszko użył korpusiku liczącego nieco ponad 6 tysięcy ludzi.

Nie bez przyczyny powstanie 1794 zostało nazwane powstaniem kościuszkowskim, insurrecją kościuszkowską.

Nie, Kościuszko.

Kościuszko wziął na swoje barki w zasadzie całość kwestii związanych z powstaniem.

Część obowiązków, które wziął na siebie Tadeusz Kościuszko, brakowało współpracowników cieszących się odpowiednim prestiżem, którzy mogliby go zastąpić w wykonywaniu tych najrozmaitych czynności natury politycznej, a także godzeniu pokłóconych ze sobą generałów, zwaśnionych ze sobą polityków i tak dalej, i tak dalej.

Kościuszko stał się absolutnym centrum powstania.

Kolejni liderzy ruchu niepodległościowego nie mieli ani krzty tego szacunku, zaufania, którym się cieszył Kościuszko.

Czyli dowódca można powiedzieć zbiegł, część najbardziej bohaterskich oficerów, żołnierzy ginie z Jakubem Jasińskim na czele, symbolem pewnym właśnie ofiarności i także radykalizacji powstania kościuszkowskiego.

Kościuszko jest traktowany jako więzień stanu przez Katarzynę II, przetrzymywany w trudnych warunkach w twierdzy Pietropawłowskiej.

I co zrobić teraz z tym Kościuszko przetrzymaną w twierdzi?

No pewnie gdyby Katarzyna II pożyła dłużej, to Kościuszko też by siedział w nieskończoność w tym więzieniu.

Kościuszko zostaje zwolniony przez cara Pawła I.

Kościuszko jest tutaj jeszcze obdarowany przez cara gotówką.

Powiem trochę z przekąsem, najlepiej byłoby, gdyby Kościuszko zginął pod Maciejowicami.

Odezwie wydanej do Legionów w 1797, zapowiadającej tworzenie Legionu, Jan Henryk Dąbrowski pisał, iż walczył do końca pod nieśmiertelnym Kościuszko.

Już się pojawia to hasło nieśmiertelny Kościuszko, które będzie funkcjonowało przez kilkadziesiąt, a nawet sto kilkadziesiąt lat w takim publicystycznym obiegu.

Nieśmiertelnym Kościuszko.

To jest znowu mit Kościuszkowski.

Kościuszko się tutaj niebawem pojawi.

Kościuszkę Bóg pomoże, pisze Wybicki i ten Kościuszko ma być przywódcą całego wielkiego ruchu niepodległościowego u boku Francji.

A Kościuszko złożył przysięgę carowi Pawłowi.

W związku z tym Kościuszko sam chyba do końca nie wie, co ze sobą zrobić.

I początkowo Kościuszko, nie angażując się bezpośrednio, rozciąga pewien parasol polityczny nad Legionem Dąbrowskiego, potem nad Legionem na Dunajsku, czyli nad dwoma Legionami.

Ale wydawać by się mogło, że stanie się on właśnie patronem tego ruchu, z którym my wiążemy dzisiaj nasz hymn narodowy i że ten Kościuszko powinien być w tym hymnie narodowym jak najbardziej, w pierwszej wersji zresztą był.

Kościuszko dochodzi do przekonania, że z pomocą Francji, że Francja wyzbyła się swoich ideałów republikańskich, rewolucyjnych, w którą tak wierzył, wolnościowych i że w zasadzie nie ma co liczyć na pomoc tego państwa.

I w ten sposób Kościuszko staje się

Pamiętajmy, że w zasadzie wszyscy, niemal wszyscy ci, którzy żyli wówczas, uczestnicy prominentni powstania kościuszkowskiego, włączają się do odbudowy takiej czy innej formy państwa polskiego u boku Napoleona po kilku latach.

Kościuszko demonstracyjnie tego unika.

I proszę Państwa, proszę Pana, od tego czasu mamy wielką kontrowersję, bo o ile Kościuszko, jak już padło na początku, nie jest oceniane niemal przez nikogo negatywnie, to tu pojawia się wielka kontrowersja i tu te oceny już wcale nie są jednoznaczne.

Natomiast można powiedzieć, że Kościuszko stał się

Proszę pana, jest to odpowiedź dość trudna, bo patrząc na pierwszy rzut oka, Kościuszko jest postacią mało porywającą.

Odwołam się do słów mojej własnej żony, która dopiero po obejrzeniu filmu Kos stwierdziła, o, Kościuszko jednak mógł być ciekawą postacią.

Kościuszko był ciekawą postacią, natomiast został szczególnie w tym wątku publicystycznym, czy czytanek dla młodzieży, przedstawiony jako bohater bez skazy.

Kościuszko był postacią ciekawą, był osobą kochliwą.

Obserwatorzy z końca XVIII wieku, jeszcze sprzed insurekcji, pisali, że Kościuszko był postacią bardzo interesującą i zabawną.

Opowieści, iż Kościuszko pojawiał się w Sukmanie po bitwie pod Racławicami, należy odnieść do legend XIX-wiecznych, kiedy potrzebny był taki bohater ludowy, w cudzysłowie, chłopski, ale nie w końcu XVIII stulecia.

Pod wieloma zmianami Kościuszko wyprzedzał swoje czasy.

Przede wszystkim na przykład, jeżeli ktoś chce w Stanach Zjednoczonych coś o Kościuszce powiedzieć, to nikogo nie obchodzi żaden Uniwersał Kołaniecki, czy jakaś rzeź Pragi, kiedy już Kościuszko był w niewoli.

Ale to, że Kościuszko w swoim testamencie, zdeponowanym u Jeffersona, pisał, iż jego fundusze należy przeznaczyć na wykup i kształcenie niewolników.

Tu Kościuszko zupełnie inaczej się zachowywał.

Narodu polskiego, który dla większości dzisiejszych byłby mało zrozumiały, bo Kościuszko pod pęciem narodu polskiego rozumiał wszystkich mieszkańców byłej Rzeczpospolitej bez względu na język, wyznanie czy przynależność stanową.

Kwestii językowo-narodowościowej zupełnie archaiczne, ale to było właśnie oświeceniowe pojęcie narodowości, narodu, które Kościuszko starał się w jakiś sposób propagować i czynem podczas insurekcji wcielać w życie.

I tutaj Kościuszko odegra drugą rolę, bardzo ważną, jeżeli o historię, mianowicie osoby, za pomocą której będzie się wpajać polską świadomość narodową chłopom, ograniczoną wprawdzie w zasadzie tylko do jednego zaboru, na dobrą sprawę, do zaboru austriackiego.

Kościuszko pod racławicami.

Kościuszko znowu pod racławicami.