Mentionsy

Dzisiaj wraz z profesorem Rafałem Kowalczykiem zajrzymy do Prastarych Borsuków z Prastarego Lasu.

Książka Borsuk.

Ale ten borsuk chyba nie dominuje dzisiejszej rozmowy, bo w pierwszej części dużo rozmawiamy o tej właśnie suchej wiośnie, ale też ogólnie o wiośnie w Puszczy Białowieskiej.

W drugiej części rozmowy faktycznie Rafał opowiada trochę o samych borsukach, a w trzeciej dotykamy jeszcze tematu nocnego życia lasu, zwierząt, lasu i puszczy w tym przypadku, bo ona jest Rafałowi szczególnie bliska, ale też rozmawiamy o tym, jak mocno w nocy to życie lasu się rozkręca.

No w dużym stopniu pomaga też chronić te zwierzęta, no ale w swojej pracy też wtedy na początku w Puszczy Białowieskiej pracowałem z wilkami, z borsukami, obserwowałem ten las, obserwowałem jego mieszkańców i rzeczywiście no to jest fascynująca podróż, która trwa do dzisiaj.

Powiedziałeś też o tym, że badałeś między innymi borsuki, które, no nie ukrywam, borsuk będzie dzisiaj pewnie osią naszej rozmowy, bo też książka, którą napisałeś wspólnie z Pawłem jest takim fajnym pretekstem do tej rozmowy o borsukach, ale też innych puszczańskich ssakach.

Natomiast jeżeli uznamy, że borsuk jest takim trochę duchem nocy, no to rysie, o których też mówiłeś, to są dopiero zjawy.

Prastare Borsuki z Przyrodą

Prastare Borsuki z Prastarego Lasu

One służą jako schronienie dla zwierząt i ja śledząc borsuki tutaj w Puszczy Białowiskiej zaobserwowałem, że w ścisłym rezerwacie, gdzie tych zwalonych chlip było dużo, borsuki często wykorzystywały je jako takie nory.

Gdybyś miał krótko opowiedzieć, co tak naprawdę w tych borsukach tak cię mocno zafascynowało?

Przede wszystkim bardzo niewiele wiedzieliśmy jeszcze do niedawna o borsukach.

One oczywiście są dobrze zbadane na Wyspach Brytyjskich, bo to jest jakby taka mekka borsuka.

No tych borsuków jest bardzo niewiele, one żyją w niewielkich rodzinach, bo tak często jest tylko para rodzicielska plus młode.

Dlatego tę książkę nazwaliśmy Borsuk Władca Ciemności, bo ta ciemność jest rzeczywiście takim środowiskiem borsuka.

Niewiele o nim wiemy, rzadko go widujemy, tak jak tam wskazujemy, że najczęściej widzimy gdzieś borsuki przy drogach zabite przez samochody,

A rzadko nam się udaje je zobaczyć w ciągu dnia, chyba że ktoś zna ich nory i gdzieś wieczorem usiądzie sobie przy norze i będzie je obserwował i to są fantastyczne przeżycia, ale gdzieś borsuki nam przemykają w nocy, czasami w światłach samochodu, czasami...

Gdy idziemy, coś słyszymy, jakiś szelest, to może być właśnie borsuk.

Ale też płazy, owoce, ale jest też takim specjalistą niebezpiecznego pokarmu, bo borsuki potrafią dobrać się do gniazda os, wiedzą jak poradzić sobie z ropuchą, która na swojej skórze ma gruczoły, które wydzielają taką niezbyt przyjemną substancję, ale też potrafią upolować i zjeść.

Prastare Borsuki z Prastarego Lasu.

To oczywiście nie zgłębiłem wszystkich tajemnic borsuków i przez to, że one żyją w takich niewielkich zagęszczeniach tutaj w Puszczy Białowieskiej, bo to jest zaledwie dwa borsuki na 10 km2, a na przykład w niektórych obszarach

To powoduje, że ja często nazywałem te borsuki z Puszczy Białowieskiej takimi pierwotnymi borsukami z pierwotnego lasu, bo one są tak różne od tych borsuków z Wysp Brytyjskich.

Co powodowało również na przykład, że mieliśmy ogromne problemy, żeby borsuki schwytać, żeby założyć im obroże telemetryczne i śledzić je, poznawać ich tajemnice, podczas gdy na Wyspach Brytyjskich ustawienie pułapek przy norze z jakimiś orzeszkami ziemnymi polanymi syropem skutkuje tym, że rano w kilku pułapkach mamy

Mamy borsuki, w ciągu krótkiego czasu jesteśmy prawie wszystkie osobniki z danej populacji odłowić, natomiast te borsuki białowieskie były bardzo trudne do schwytania i my musieliśmy próbować różnymi sposobami, żeby nam się udało te badania w końcu

Więc w czasie swojego doktoratu też stałem się trochę nocnym markiem i wiele nocy spędziłem rzeczywiście z borsukami w puszczy, śledząc je, namierzając je.

To nie była krótka opowieść dlaczego borsuki są wyjątkowe, ale nie da się w kilku słowach tego powiedzieć, bo rzeczywiście o borsukach można by mówić całymi godzinami, a pewno dniami, bo tych bardzo ciekawych aspektów ich życia, ich ekologii jest bardzo dużo.

No to też nic tu nie jest jednoznaczne, bo to zwierzęta, które tak jak powiedziałeś w tych swoich podziemnych pałacach żyją w sumie w rodzinach, czy też pojawia się chyba to określenie w klanach, a jednak są w sumie samotnikami, więc też nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie o to właśnie jak wyglądają te ich relacje społeczne z innymi borsukami.

Socjalność borsuków jest rzeczywiście czymś, co nurtuje badaczy od dziesięcioleci, mimo tego, że na tych wyspach brytyjskich te borsuki są dobrze zbadane.

To myślę, że ciągle nie odkryto, dlaczego borsuk, który tak naprawdę jest samotnikiem trochę, bo

Borsuki też wspólnie nie zdobywają pokarmu, nie polują tak jak wilki na przykład czy jakieś inne zwierzęta.

Oczywiście jedna, myślę, z takich tajemnic borsuków, które ciągle nurtują badacze, ale wracając jeszcze do tej wyjątkowości, to sam wygląd borsuka jest bardzo ciekawy, bo wygląda inaczej jak większość zwierząt.

Borsuk jest taki, w zasadzie futro ma srebrzyste, głowę białą z tymi czarnymi pasami, spód ciała czarny.

No i to też jest zagadka, dlaczego tak borsuki wyglądają.

O Borsuku w zasadzie do tej pory nie było żadnych książek.

O borsukach mieliśmy tylko w zasadzie jakieś takie monografie przyrodnicze czy monografie łowieckie, które pokazują taką suchą wiedzę rzeczywiście, ale bardzo ograniczoną, bo w przeszłości tych badań nad borsukami szczególnie w Polsce było bardzo niewiele.

A ta książka nie tylko pokazuje pewną wiedzę o borsukach, nową wiedzę o borsukach, ale też nasze przygody związane z borsukami.

Może nie tylko przygody, ale również pewne działania, jak na przykład rehabilitację borsuków, o czym ja coraz częściej czytam gdzieś w mediach społecznościowych o jakichś borsuczkach uratowanych.

I jak często te zwierzęta wymagają pomocy, pomocy człowieka i o tym też jest ta książka, ale co chyba najważniejsze i to jest przesłanie tej książki, to to, że borsuk jest ciągle gatunkiem łownym i my nawet nazywamy go takim niesłusznie oskarżonym i uważamy, że absolutnie borsuk jest gatunkiem, który powinien w Polsce podlegać.

O chronie, no nie tylko, że niesłusznie jest oskarżany o to, że zabija ptaki na przykład, bo robi to bardzo, bardzo rzadko, ale też no nie zdajemy sobie sprawy jakie ogromne konsekwencje może mieć polowanie na borsuki, no bo jeśli zastrzelimy tutaj jednego z osobników z pary rodzicielskiej, no to w zasadzie jest katastrofa dla takiej rodziny, bo to powoduje, że ten borsuk z pary rodzicielskiej zostaje sam,

Mam nadzieję, że rzeczywiście spowoduje, że zaczniemy się nad tym zastanawiać, a być może ludzie, którzy w tym kraju podejmują decyzje, wezmą to pod uwagę i przemyślą to, czy borsuk nadal powinien być tym gatunkiem łownym.

Myślę tutaj, że może też pokutować to, że my tych borsuków faktycznie nie znamy, bo jeżeli mówisz, że przez lata też naukowcy zgłębiali wiedzę i wcale nie było to łatwe, żeby poznać tego borsuka, no to wiesz, taki zwykły zjadacz chleba, który faktycznie, jak mówisz,

Potraktowałem po prostu tę smutną historię i martwego borsuka na poboczu jako również okazję do tego, żeby temu zwierzęciu się po prostu przyjrzeć z bliska.

Te borsuki są, one już teraz się wybudziły, one teraz są aktywne.

Ja też prawdopodobnie i tak bym się zatrzymał przy tym, bo to nie była ruchliwa droga przy tym Martym Borsuku, ale w momencie, kiedy jestem w trakcie lektury książki, no to wiesz, było to tak naturalne.

I myślę sobie, że właśnie po lekturze tej książki my możemy zrozumieć, że te borsuki są, są obok nas, są nam potrzebne, są właśnie niesamowite, są intrygujące, właśnie również przez to, że są takimi duchami nocy i właśnie dlatego, że się nie pokazują.

Myślę, że problemem jest to, że wiedza, którą gromadzimy jakoś bardzo trudno się przebija powiedzmy do naszej świadomości, do świadomości ludzi, którzy podejmują decyzje i mamy w Polsce nie tylko jeśli chodzi o borsuki, ale wiele innych gatunków zwierząt czy ekosystemów, świetnych specjalistów, bardzo dobre badania.

Oczywiście przemycamy tam dużo wiedzy, czasami się pojawiają liczby, ale zależało nam na tym, żeby to była taka niehermetyczna, łatwo dostępna wiedza, która zaciekawi, która właśnie rozbudzi ciekawość, która spowoduje, że zaczniemy się zastanawiać nad wieloma rzeczami i może polubimy borsuki, może je nawet pokochamy, a właśnie tak jak ty,

Zatrzymamy się nad tym borsukiem, zaczniemy się być może mu przyglądać, zastanawiać i ja mam nadzieję, że to spowoduje, że jednak w którymś momencie borsuk będzie gatunkiem chronionym, tak jak na to zasługuje.

Borsuki tam odwiedzają ogrody, czasami kopią nory, które mogą nawet zagrażać jakimś budynkiem i tak dalej.

W Polsce jesteśmy bardzo, bardzo od tego dalecy, chociaż czasami zdarzy się jakiś borsuk, który się gdzieś w mieście

I myślę, że tak pozostanie, że ten borsuk jest takim bardzo mało kontrowersyjnym gatunkiem, mało konfliktowym gatunkiem.

No i powinniśmy zrobić wszystko, żeby chronić borsuki, bo są to wyjątkowe zwierzęta, mimo że są takimi samotnikami.

Czasami mają status takich trochę mrukliwych zwierząt, bo czasami jak zobaczymy borsuka, to on gdzieś tam

Mnie się zdarzało wejść między takie młode borsuki czasami przypadkowo.

Niesamowite przygody, powiedzmy, z borsukami, takie dzikie przygody.

Polecam rzeczywiście każdemu popodglądać czasami borsuki w taki bardzo oczywiście sposób, który nie będzie zakłócał ich życia, ale można to zrobić z odległości.

Podglądać takie borsuki, jeśli znamy norę, nie robić tego oczywiście zbyt często, albo za pomocą fotopułapy podglądać tajemnice borsuków.

A co słychać u Borsuków teraz?

A może się pokusisz o to, żeby powiedzieć, jak może wyglądać taka, nie wiem czy typowa, ale może przykładowa noc z życia Borsuka?

Pewno taką noc Borsuka można by nazwać nocą w pogoni za drżownicami.

Rzeczywiście dla Borsuka noc to jest okres żerowania, zdobywania pokarmu.

Czasami tego pokarmu jest niezbyt dużo, więc Borsuk musi się nabiegać, napracować, mimo że jest takim zbieraczem, to czasami ten pokarm jest trudno dostępny.

Bo na przykład kiedy jest sucho, drzeżownice chowają się głęboko do gleby i nie wychodzą na powierzchnię, pozostają gdzieś głębiej, gdzie jest wilgotno, więc borsuk musi wtedy przestawiać się na inny pokarm, a więc szukać płazów na przykład, albo rozdrapywać spruchniałe pnie drzew w poszukiwaniu larw owadów, do czego służą właśnie te mocne łapy zakończone dużymi pazurami.

Ale borsuki się wybudziły, ale ta zima była dosyć łagodna, więc ja obserwowałem aktywność borsuków nawet w styczniu czy lutym, więc one nie zapadały w taki typowy sen zimowy, one zresztą nie hibernują.

Kiedy się już wybudzą właśnie po zimie, to przede wszystkim penetrują granice swojego terytorium, żeby to terytorium oznakować, żeby dać znać innym borsukom, które się wybudzają, że to terytorium jest zajęte, ma swojego właściciela.

Na przełomie lutego-marca rodzą się młode borsuki, które pierwsze w zasadzie dwa miesiące, a nawet dłużej spędzają w norze, więc samice w ciągu dnia ogrzewają te młode, karmią je, ale w nocy wychodzą znaleźć pokarm, bo potrzebują pokarmu, żeby produkować mleko, więc wychodzą też na kilka godzin.

Niestety to może oznaczać czasami zagrożenie dla młodych, bo te nory borsucze czasami są zasiedlane też albo odwiedzane przez inne zwierzęta, przez jenoty, przez lisy i myśmy tu w Puszczy Białowieskiej jakieś dwa tygodnie temu znaleźli takie tygodniowe szczenie borsuka zagryzione przez jakiegoś innego drapieżnika, więc to nie jest łatwe życie.

Po okresie rozrodów też u borsuków najczęściej właśnie na wiosnę, teraz

Wiele samic po porodzie przystępuje do rui, a więc jest zapładniana przez samce, a że borsuki mają tzw.

ciążę przedłużoną, czyli implementacja zarodka następuje z dużym opóźnieniem, w związku z tym borsuki młode urodzą się dopiero na przełomie zimy i wiosny w kolejnym...

Ale też wiosna to jest okres czyszczenia nory po okresie zimowym, kiedy tam wyściółka tej nory, bo borsuki do swojej nory, do swoich komór gniazdowych ściągają jakieś suche liście, trawę, mech na okres zimy, żeby im było ciepło, wygodnie.

Tak, więc u borsuków to jest jakby naturalne i wiosna zazwyczaj jest takim okresem obfitości pokarmu, bo jest dużo dżownic, ale ta wiosna tego roku jest sucha, więc tych dżownic być może nie jest tyle, co zawsze, no więc borsuki starają się gdzieś szukać pokarmu.

Prastare Borsuki z Prastarego Lasu

Czyszczenie nory, penetracja granic, terytoriów, to są główne zajęcia borsuków teraz w okresie wiosennym.

Borsuki są takimi typowymi zwierzętami nocy.

Ja pamiętam jednego borsuka, którego pojechałem śledzić w nocy, bo czasami jakieś borsuki nam w ciągu dnia ginęły, w sensie, no nie mogliśmy ich znaleźć i zazwyczaj to było tak, że one znajdowały sobie albo wchodziły do jakiejś nory, kryjówki, której nie znaliśmy.

No i niestety sygnał, zasięg sygnału z obrożyw, kiedy one były pod ziemią w norze był bardzo mały, bo zazwyczaj to było nawet do półtora kilometra, a kiedy borsuk był w norze, no to spadało to do 200-300 metrów.

Więc czasami odnajdywaliśmy borsuki w środku nocy i śledziliśmy je aż do momentu, kiedy wejdą do nory, oczywiście z określonej

No i ja takiego borsuka śledziłem właśnie, a jesień to jest taki okres, kiedy borsuki budują te swoje zapasy tłuszczu.

O ile u nas jest to niekoniecznie pożądane, o tyle u borsuków jak najbardziej.

No więc borsuki właśnie w takim okresie późnego lata, wczesnej jesieni poszukują tych owoców.

No to widziałem tylko takie krzaki malin poruszające się, więc ten borsuk ciągle gdzieś tam sobie żerował, jakby się zapomniał przy tych malinach.

No i w pewnym momencie jakby się ocknął, że już jest dzień, że już jest rzeczywiście ponad godzinę po wschodzie słońca, no i wtedy następuje sprint, bo to często obserwowałem u Borsuków, kiedy rano wracają właśnie z takiego nocnego żerowania, to jest po prostu bieg, bieg do nory i one bardzo szybko się przemieszczają i dosłownie wpadają biegiem do tej nory, no być może żeby nie wpaść w szpony jakiegoś

Drapieżnika albo być niezauważonym, chociaż mimo, że borsuki nie są największymi drapieżnikami, to jednak bardzo rzadko padają ofiarą np.

Nigdy wśród ofiar wilków nie znaleźli borsuka.

Dlatego, że borsuk jest takim bardzo odważnym zwierzęciem i między innymi to jego ubarwienie, pasy na głowie, to srebrzyste futro ma odstraszać.

I myśmy nawet na fotopułapce tutaj w czasie monitoringu drapieżników zarejestrowali taką sytuację, kiedy wilk spotkał borsuka i to się nagrało na fotopułapkę, czyli mieliśmy zdjęcia.

I ten borsuk się nastroszył, nie uciekał, stanął przodem do wilka, pokazując te swoje pasy na głowie, strosząc futro, przez co był taki...

No i te większe drapieżniki wolą jednak unikać kontaktu, unikać zaczepki borsuka.

Łotrzykowska się w borsukach czasami budzi.

One potrafią się bronić nie tylko przed wilkami, ale też przed psami chociażby, które niestety pojawiają się również w środowisku borsuków.

Ratel i Borsuk są kuzynami, powiedzmy, całkiem bliskimi.

To jest pierwszy rozdział książki, który mówi właśnie o wyglądzie borsuka, zresztą

Co ciekawe, kiedyś Borsuk przez twórcę systematyki, Karola Linneusza, został zaliczony do rodziny niedźwiedzi, nie do łasicowatych, ze względu na jego podobieństwo trochę do niedźwiedzia, ten stopochodny hut.

Więc to skłoniło Karola Lineusza do tego, żeby zgrupować jakby borsuka razem z niedźwiedziem.

Chociaż skojarzenie wydaje się oczywiste, bo borsukowi tak na pierwszy rzut oka bliżej do niedźwiedzia niż do

Bardzo mnie zaskoczyło to, że Borsuk, no to pewnie uśredniając, waży około 10 kilogramów.

Ale też, ponieważ miałeś okazję przy tych badaniach i przy tych czynnościach, które z borsukami robiliście, chociażby na potrzeby, wiesz, złapanie borsuka na potrzeby założenia mu obroży.

Na pędzle do golenia, więc jest dosyć sztywnym włosem, więc przypomina raczej taką bardziej szczecinę niż miękkie futro, ale borsuki potrafią je też stroszyć.

Ale borsuki ważą 10 kilo na wiosnę, bo jesienią albo wczesną zimą ta ich masa ciała może dochodzić nawet do 20 kilogramów, kiedy one są utłuszczone i przygotowane do zimy.

Także myślę, że tutaj Borsuki, jeśli spojrzymy na te warunki klimatyczno-środowiskowe, to być może tutaj u nas mają takie najlepsze życie, bo w Hiszpanii jest sucho, tego pokarmu jest znacznie mniej, z kolei na północy one

No tak, bo jeśli zima jest sroga i ciężka i nie ma pokarmu, bo ten sen jest odpowiedzią głównie na to, że nie ma pokarmu albo jest go trudno zdobyć, bo ten pokarm jak dżownice, płazy, bezkręgowce czy owoce, którym się odżywiają borsuki jest praktycznie niedostępny.

Znaleźć, ale dżdżownice, płazy czy bezkręgowce już nie, więc one nie mają wyjścia, muszą się najeść, muszą zgromadzić zapasy tłuszu przed zimą i najlepiej jak najwięcej, bo trudno jest powiedzieć jaka ta zima będzie, chociaż ostatnie zimy są rzeczywiście dosyć łagodne i co powoduje, że czasami te borsuki mogą się wybudzać i nawet znaleźć jakiś pokał.

Trzeba do tej zimy się mimo wszystko dobrze przygotować i to jest czasami taka trochę pułapka dla borsuków, bo te łagodne zimy sprawiają, że te borsuki mogą to trochę lekceważyć i niekoniecznie gromadzić te zapasy tłuszczu, no ale czasami po takich łagodnych zimach może się zdarzyć ciężka, długa zima.

No i wtedy szczególnie te mniej doświadczone zwierzęta, szczególnie jak młode borsuki, mogą takiej zimy

Jakie są dzisiaj największe zagrożenia dla borsuków?

Co jeszcze zagraża borsukom?

Wbrew pozorom, jakby utrata środowiska być może nie jest takim zagrożeniem dla borsuków.

Co ciekawsze, można powiedzieć nawet, że borsuki są jednymi z niewielu drapieżników albo niewielu zwierząt, które nawet na przekształceniu środowiska korzystają, no bo wspomnieliśmy o tych brytyjskich borsukach, które w tym bardziej otwartym środowisku osiągają bardzo duże zagęszczenia, dlatego że na tych pastwiskach użytkowanych przez bydło czy przez owce

W naszych warunkach lasu te dżownice są małe, schowane w ściółce i roślinności, o wiele trudniej dostępne, więc borsuki muszą się rzeczywiście nabiegać, żeby się tutaj najeść, więc to przekształcanie środowiska, więc przekształcanie lasów w takie tereny pastwisk czy łąk może być dla borsuków nawet sprzyjające, więc niekoniecznie jakby te zmiany środowiska, ale właśnie polowania.

Głównym zagrożeniem jest człowiek przez polowania na borsuki.

Jak powiedziałem, te konsekwencje polowań są rzeczywiście dla borsuków bardzo drastyczne, ale też borsuki często giną na drogach, co możemy często zaobserwować.

Być może teraz wścieklizna nie ma w zasadzie znaczenia, ale pojawia się świerzb, który również może borsuków dotykać, dlatego że te zwierzęta bardzo podatne na świerzb, jak lisy czy jenoty, korzystają również z tych samych norm.

Co borsuki nawet mogą mieć tam swoje młode, więc może dochodzić do zakażenia tych zwierząt również chorobami, więc to jest chyba główny problem.

Często niestety się zdarza też, że nie zwracamy uwagę w czasie prowadzenia gospodarki leśnej na nory borsuków.

Być może nawet borsuki w nich giną.

Czy zachowania borsuków się zmieniały na przestrzeni lat?

Znajomych, u których w stodole zimuje borsuk i gdzieś tam regularnie odwiedza ich kompostownik i w ten sposób sobie radzi.

Ale myślę, że największy wpływ rzeczywiście na zachowanie borsuków na przestrzeni ostatnich lat mają jednak...

Zmiany klimatu, które wpływają na zmiany środowiskowe i to, że te zimy starają się takie łagodne, co powoduje, że borsuki bardzo często przerywają swój sen zimowy, czy wychodzą z nor, chociaż tego pokarmu nie ma, ale jest na tyle ciepło, że mogą wychodzić z nor.

Zmieniać swoje zachowanie, zmieniać swoją dietę, szukać alternatywnych źródeł pokarmu i właśnie tożerowanie, poszukiwanie larw w pniach drzew, czy poszukiwanie płazów, czy odwiedzanie sadów, gdzie mogą znaleźć jakieś owoce, a zdarza się, że nawet borsuki mogą niszczyć pola, bo mogą na przykład zjadać jakieś zboże czy nasiona, nasiona zbóż, szczególnie kiedy one są młode, jeszcze takie nie

Zmiany klimatu mają tutaj największe znaczenie dla borsuków.

To już zbliżając się do końca, tak trochę odejdziemy od samych Borsuków, ale chciałem Cię zapytać jeszcze generalnie o takie nocne życie ssaków.

Wiele zwierząt, tak jak borsuki, jest aktywne w nocy, dlatego że wtedy łatwiej im zdobywać pokarm.

No i borsuki...

A jeśli mamy jakieś urządzenia noktowizyjne, ja zresztą używałem noktowizorów również do obserwacji borsuków przy norach, czy termowizyjne, można nawet poobserwować te zwierzęta, które wydają jakieś dźwięki.

Będziemy rekomendować, zresztą już to robimy i ja i tu z pomocą Paśnego Buriata Wydawnictwa rekomendujemy twoją i Pawła Siedzińskiego książkę o borsukach, ale jak cię zapytam już na sam koniec o twoją ulubioną książkę przyrodniczą, może niekoniecznie ulubioną, może książkę, którą niedawno czytałeś, a którą chciałbyś też słuchaczkom, słuchaczom polecić.

Jeszcze tak wtrącę, że czytając borsuka to mógłbym pomyśleć, że o czym szumią wierzby?

No ale mam nadzieję, że nasz Borsuk będzie też taką książką, do której chętnie sięgnijcie, bo jest ona napisana takim dosyć przyjaznym, niekoniecznie bardzo ślicznym naukowym językiem.

Opisuje tajemnice Borsuków, ale też nasze przygody z Borsukami, więc warto do niej sięgnąć i mam nadzieję, że dla wielu z Was to będzie też taka ulubiona książka przyrodnicza o ciekawych gatunkach zwierząt.

Bardzo dziękuję w imieniu własnym i w imieniu słuchaczek słuchaczy, od których już wiem, że też już czytają Borsuka.

Ale z drugiej strony dostaliśmy wreszcie książkę o Borsuku i to jest niesamowite.