Mentionsy
Radio Wnet
Radio Wnet
29.09.2025 14:11

„Lalka” jako powieść o transformacji — prof. Dariusz Gawin o Prusie i jego diagnozie XIX wieku

Gość programu przypomina, że „Lalka”, to nie tylko opowieść o miłości, lecz przede wszystkim książka o przemianach społecznych, politycznych i ekonomicznych XIX-wiecznej Polski. 
Rozmówca Konrada Mędrzeckiego tłumaczy, że epoka, w której powstaje dzieło Prusa, jest początkiem nowoczesnego społeczeństwa i polityki:

Rodzą się rzeczy dobre, ale i złe, które ukształtują XX wiek – w tym ideologie, które przybiorą formę totalitaryzmu.

~ mówi historyk. Wskazuje też, że w roku ukończenia Lalki rodzi się Hitler, a Stalin i Lenin są w wieku nastoletnim. Znawca literatury podkreśla przenikliwość pisarza:

Prus miał instynkt wielkiego pisarza, kogoś więcej – filozofa, który wyczuwał trendy.

Zwraca uwagę, że Lalka odsłania kryzys XIX-wiecznego liberalizmu, ukazany w postaci Rzeckiego, oraz narodziny ideologii – nacjonalizmu, antysemityzmu i socjalizmu. Z kolei Wokulski, zdaniem prof. Gawina, jest symbolem nowoczesnego kapitalizmu:

Rodzina Minclów dwa pokolenia buduje kapitał 30 tysięcy rubli, a on pomnaża go dziesięciokrotnie w kilka miesięcy.

Gość programu Cała naprzód niejednokrotnie podkreśla wagę opisanych w „Lalce” przemian. Zaznacza, że rola jaką spełniali Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz, była nieoceniona w ówczesnym kontekście polityczno-histroycznym.

Literatura zastępowała wówczas myśl polityczną – w kraju pozbawionym własnego państwa, gdzie nie można było działać jako poseł ani aktywnie uczestniczyć w życiu politycznym, to właśnie pisarstwo stawało się jej odpowiednikiem. Tę funkcję pełnili m.in. Sienkiewicz i Prus. 

 

Prof. Dariusz Gawin jest autorem eseju Lalka — powieść o transformacji, dostępnego na portalu teologiapolityczna.pl 

/ab

Sienkiewicz Wokulskim Prusowi Rzeckiego Hoffmana Schumann Minclów Faraonie Mussolini Bera Lisiecki Prus Dorisem Kawinem Dmuchowski Bolesława Pruwa

Szukaj w treści odcinka

Wyczyść
Znaleziono 21 wyników dla "Prus"

Dzień Lalki Bolesława Prusa

Właśnie w momencie, kiedy powstała lalka Prusa, rozpoczęła się pewna epoka, odchodziła poprzednia i ta epoka skończyła się w 1989 roku.

Ona się zaczynała właśnie wtedy, kiedy Prus pisał lalkę, bo wtedy rodzi się nowoczesne takie społeczeństwo, nowoczesna polityka.

Ja tam kończę ten esej takim wyliczeniem, że wtedy w momencie, kiedy Prus skończy pisać lalkę, dokładnie w tym roku rodzi się Hitler.

I to jest niesamowite, że Prus...

Bo my jesteśmy przyzwyczajeni, po pierwsze to muszę zrobić taki wstęp, że te wszystkie książki, takie jak Żeromski, Sienkiewicz, Prus, to wszyscy, wszystkim się wydaje, że dobrze je pamiętają, bo w szkole przerabiali.

I teraz Prus...

Świętochowski, Prus to był liberalizm XIX wieczny.

Tak, ale ona jest już romantyczna i ona przynależy z innej epoki, bo ta nowa epoka, która się rodzi i te pierwiastki, te pierwociny czegoś takiego nowego, prusto chwyta, to jest... nadchodzi wiek ideologii, nadchodzi wiek masowej polityki, partii politycznych,

Ale Prus, który zmarł w 1912 roku, nie wie, jakby wyczuwa, że coś, jakiś nihilizm się kroi.

bo i pani, jak kończyliśmy szkołę w PRL-u, to należymy do pokolenia, które nie czytało ostatnich powieści Prusa i Sienkiewicza, bo one były niecenzuralne, bo Prus napisał taką powieść dzieci, a Sienkiewicz wiry i one obie były o rewolucji 1905 roku, bardzo krytyczne wobec rewolucji i wobec socjalizmu.

Ta powieść ostatnia Prusa nie za dobra, ale bardzo ciekawa pod tym względem, bo stara się pokazać jakby zagrożenia, które idzie z socjalizmu i z rewolucji, podszytego nihilizmem.

Czyli Prus wyczuwa te takie rzeczy, które wyczuwa to masowe społeczeństwo, które się buduje i pokazuje, że ta wiara taka dziewiętnastowieczna w budowę liberalnego, demokratycznego społeczeństwa, ta wiara, której reprezentantem jest przede wszystkim Rzeckim, ale i także na przykład doktor Schumann, który jest takim scjentystą ochocki, jakby ten cały taki świat ludzi, którzy

To nie był świat tych... To nie był trochę świat też Prusa.

Oni też wchodzą właśnie w dorosłość w momencie, kiedy Prus pisze lalkę i za chwilę zaczną zakładać nowoczesne partie.

a Prus trochę tak jak Rzecki jest tym poprzednim pokoleniem.

Ale przy okazji Prusowi udaje się zrobić ogromną panoramę, bo to ja uwielbiam tę powieść też, dlatego że ona jest, w zasadzie być może to jest najlepsza polska powieść w ogóle.

Ona jest po prostu taka, jak tak sobie wyobrażam, że Prusowi by się podobała.

Bo tak to byłby absolutnie jeszcze... Podczepił się tam Sienkiewicz pod Prusa bardzo.

Oczywiście, bo to jest tak, że Prus uważał, Prus pisał Faraona w polemice do Sienkiewicza i chciał pokazać, jak to wygląda.

I taką rolę pełnił Sienkiewicz, Prus też, ale Sienkiewicz przede wszystkim w tamtym pokoleniu.

Ostatnie odcinki