Mentionsy

Zbrodnia na rodzinie Ulmów z Markowej i ukrywających się u nich Żydach (marzec 1944 r.) stała się symbolem niemieckich represji wobec Polaków pomagających ludności żydowskiej podczas II wojny światowej. Nie była to jednak sytuacja odosobniona – podobnych egzekucji w Generalnym Gubernatorstwie było znacznie więcej. W ramach badań IPN („Rejestr faktów represji…”) potwierdzono dotąd blisko 560 przypadków represji obejmujących ponad 1150 osób.

Po zajęciu Polski Niemcy traktowali Generalne Gubernatorstwo jako zaplecze taniej siły roboczej, rządzone terrorem. Już od początku wojny niszczono polskie elity (Intelligenzaktion, Akcja AB). Równolegle wprowadzano systematyczne prześladowania Żydów: odbierano im prawa, majątki, izolowano w gettach, a od 1942 r. rozpoczęto ich masową zagładę w ramach akcji „Reinhardt”.

W obliczu Zagłady Żydzi podejmowali różne próby ratunku, m.in. ucieczki na „aryjską stronę”. Wówczas nieżydowska ludność musiała zająć wobec nich postawę. Była ona skrajnie zróżnicowana: od heroicznej pomocy, przez obojętność, aż po denuncjacje czy udział w zbrodniach. Motywacje bywały różne – strach, chęć zysku, współczucie lub presja okupanta.

Na terenie Generalnego Gubernatorstwa za pomoc Żydom obowiązywała kara śmierci (rozporządzenie z 15 października 1941 r.). Choć stosowano też inne represje (aresztowania, deportacje, konfiskaty mienia, przemoc), to właśnie kara śmierci była najostrzejszym narzędziem zastraszania. Badania nad tym zjawiskiem rozwijane są od lat 60. XX w., a dziś pozwalają lepiej zrozumieć skalę i różnorodność represji.

Przykładem zbiorowych egzekucji są wydarzenia ze stycznia 1943 r. w Wierzbicy i Wolicy. Niemcy, po wykryciu ukrywających się Żydów (prawdopodobnie wskazanych pod presją), zamordowali kilkanaście osób z kilku polskich rodzin, w tym kobiety i dzieci. Podobnie w marcu 1943 r. w Siedliskach rozstrzelano rodzinę Baranków oraz ukrywających się u nich Żydów – egzekucja miała charakter pokazowy i służyła zastraszeniu mieszkańców.

Represje dotykały także ziem wcielonych do Rzeszy. Przykładem jest działalność Romana Kołodzieja i rodziny Kobylców na Górnym Śląsku, którzy pomagali Żydom w ukrywaniu się i ucieczkach. Wielu z nich zapłaciło za to życiem lub trafiło do obozów koncentracyjnych.

Zebrane materiały ukazują nie tylko losy represjonowanych, ale też dramatyczne historie ukrywających się Żydów – często anonimowych. W wielu przypadkach kluczową rolę odgrywały denuncjacje, czasem wymuszone lub motywowane obietnicą nagrody czy ocalenia życia.

Historia Ulmów jest wyjątkowa m.in. dzięki zachowanej dokumentacji i fotografiom, które pozwalają zobaczyć ich codzienne życie. W większości przypadków takich źródeł brakuje, dlatego tak ważne jest odtwarzanie i upamiętnianie tych losów.

Badania IPN oraz publikacje i materiały edukacyjne, w tym cykl „Nie tylko Ulmowie”, mają na celu przypomnienie o tych „cichych bohaterach” oraz ukazanie pełnego, złożonego obrazu postaw i doświadczeń ludzi żyjących w warunkach skrajnego terroru.