Mentionsy

W dniach 7–8 marca 2026 roku w Warszawie odbył się II Kongres Pamięci Żołnierzy Wyklętych – wydarzenie, które łączy refleksję historyczną z pytaniem o współczesną odpowiedzialność za pamięć. Nieprzypadkowo miejscem spotkania było dawne więzienie mokotowskie, dziś Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL – przestrzeń naznaczona cierpieniem tych, którzy po II wojnie światowej nie zgodzili się na utratę niepodległości.

Kongres zgromadził historyków, świadków historii, przedstawicieli instytucji publicznych oraz osoby zaangażowane w popularyzowanie wiedzy o powojennym podziemiu. W centrum wydarzenia znalazło się pytanie, jak dziś mówić o Żołnierzach Wyklętych – i dlaczego wciąż jest to temat budzący emocje.

Zastępca prezesa IPN, dr hab. Karol Polejowski, podkreślił, że spór o pamięć nie należy wyłącznie do przeszłości. Zwrócił uwagę, że także dziś pojawiają się próby podważania dorobku i sensu walki żołnierzy podziemia niepodległościowego, a język znany z czasów komunizmu bywa ponownie obecny w debacie publicznej. Jego wystąpienie było wyraźnym apelem o obronę prawdy historycznej i sprzeciw wobec relatywizowania losów bohaterów.

W liście skierowanym do uczestników kongresu Prezydent RP przypomniał postać mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” – jednego z najbardziej znanych dowódców podziemia antykomunistycznego. Jego życie stało się symbolem losu wielu Żołnierzy Wyklętych: odwagi i poświęcenia, ale też brutalnych represji, tortur, wyroków śmierci i prób całkowitego wymazania z pamięci.

W podobnym duchu wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz określił pamięć o Wyklętych jako „sztafetę pokoleń” – przekazywanie prawdy, która nie może zaginąć. To właśnie ten wymiar odpowiedzialności za historię był jednym z głównych tematów kongresu.

Ważną częścią wydarzenia były panele dyskusyjne. Jeden z nich poświęcono roli grup rekonstrukcyjnych w edukacji historycznej. Uczestnicy mówili o swojej pasji, emocjach i odpowiedzialności związanej z odtwarzaniem losów bohaterów oraz przybliżaniem historii w sposób żywy i angażujący.

Drugi dzień rozpoczął się od Mszy świętej i panelu dotyczącego pamięci o Żołnierzach Wyklętych w czasach PRL. Historycy i świadkowie epoki przypomnieli, jak przez dziesięciolecia budowano propagandę mającą zdyskredytować podziemie niepodległościowe, przedstawiając jego członków jako przestępców. Podkreślono, że skutki tej narracji są odczuwalne do dziś.

Szczególnie poruszający był panel poświęcony rodzinom Żołnierzy Wyklętych. Ich świadectwa ukazały dramat życia naznaczonego stratą, milczeniem i wieloletnią walką o przywrócenie prawdy o bliskich. To właśnie w tych historiach widać, jak głęboko sięgały konsekwencje powojennych represji.

Podczas kongresu zwrócono również uwagę na działalność poszukiwawczą i identyfikacyjną prowadzoną przez IPN. Polska znajduje się dziś w światowej czołówce pod względem identyfikacji ofiar totalitaryzmów – liczba odnalezionych i nazwanych z imienia i nazwiska przekroczyła już 310 osób. To nie tylko sukces naukowy, ale przede wszystkim przywracanie godności tym, którzy mieli zostać zapomniani.

Zwieńczeniem wydarzenia był pokaz filmu dokumentalnego „The Covenant of Blood: The Last Soldiers of World War II” – pierwszej anglojęzycznej produkcji poświęconej Żołnierzom Wyklętym, otwierającej ich historię na międzynarodową publiczność.

II Kongres Pamięci Żołnierzy Wyklętych pokazał jasno: pamięć nie jest dana raz na zawsze. Wymaga wysiłku, odwagi i odpowiedzialności – bo historia żyje tylko wtedy, gdy jest opowiadana.