Mentionsy

Pisze Roman Dmowski w myślach nowoczesnego Polaka.

Jednakowoż spojrzenie na to, co Dmowski sądził o Anglii wraz z porównaniem tegoż z pismami wybitnego myśliciela angielskiego Rogera Scrutona może posłużyć jako klucz do lepszego zrozumienia poglądów głównego teoretyka polskiego obozu narodowego.

Podobnie jak Dmowski, Skruton początkowo, przed zajęciem się filozofią, bardziej był zainteresowany naukami przyrodniczymi oraz, również jak Dmowski, uzyskał tytuł doktora na uniwersytecie w Cambridge.

Dmowski uzyskał tytuł doktora honoris causa w Cambridge w 1916 roku.

W przeciwieństwie do Dmowskiego, który nazywa siebie nowoczesnym Polakiem, skrócąc skromnie określa się mianem ostatniego Anglika.

Porównanie perspektyw nowoczesnego Polaka, Dmowskiego i ostatniego Anglika, Skrutona, jest o tyle ciekawe, że choć jeden pisze jako obcy, który obserwuje apogeum Anglii, a drugi jako swój, któremu bliżej do jej perygeum,

Dmowski, a Anglia.

Warto zauważyć, że Dmowski przed napisaniem myśli nowoczesnego Polaka bywał w Londynie i na własne oczy zauważył to, o czym pisze Scruton.

Lecz Dmowski idzie dalej, twierdząc, że podstawą tego nacjonalizmu jest, cytat, przywiązanie do angielskiego języka, zwyczajów, tradycji do instytucji angielskich i przejawów angielskiego ducha.

Przytoczone powyżej słowa idealnie wykazują zgodność pomiędzy charakteryzacją społeczeństwa angielskiego przez Dmowskiego i Skratona.

Nawet będąc poza granicami swej zaczarowanej wyspy, zdaniem Dmowskiego, Anglicy odtwarzają angielskie instytucje i swe angielskie życie.

Podobną uwagę zapisuje na kartach myśli nowoczesnego Polaka Dmowski, który co prawda charakteryzuje spór pomiędzy stronnictwami jako polityczny, jako spór pomiędzy liberalizmem a nacjonalizmem, czyli jak tam mówią imperializmem.

Warte odnotowania jest to, że jakby mimochodem Dmowski utożsamia, jak widać w powyższym cytacie, nacjonalizm z imperializmem, co nie jest przypadkowe.

Przykładowo właśnie na łamach myśli nowoczesnego Polaka, Dmowski broni Imperium Brytyjskiego w jego podboju ziem burów, ponieważ uważa, że Imperium Brytyjskie zaprowadza tam cywilizację.

Podczas panowania Moskali Dmowski konstatuje, obszary te cofnęły się cywilizacyjnie, co jest wystarczającym dla niego powodem, żeby myśleć o rozwinięciu granic Polski, jeżeli będzie to możliwe.

Dmowski nie postulował granic stricte etnicznych, ale właśnie takie, gdzie cywilizacyjnie dominowałby polski żywioł.

Co ciekawe, kwestia imperium jest tą kwestią, która najbardziej dzieli Dmowskiego i Skratona.

Dmowski utożsamia imperium brytyjskie po prostu z angielskością, nie niuansując tego.

Gdy Dmowski wyraźnie pokłada nadzieje w możliwościach cywilizacyjnych imperium, Skraton określa imperium jako niemalże z góry skazane na porażkę, bo model życia angielskiego został wytworzony przez Anglików i dla Anglików.

Jeżeli byśmy pojmowali nacjonalizm jako ideę państwa stricte narodowego, to można byłoby dojść do wniosku, iż paradoksalnie Skraton jest większym nacjonalistą niż Dmowski.

Gdy Skratona w gruncie rzeczy zadowalają granice etniczne, które pozwalają na swobodne kultywowanie wcześniej opisanych ekscentryczności narodowych, Dmowski pragnie czegoś więcej.

W taki oto sposób przechodzimy do sedna sprawy, czyli do kwestii nacjonalizmu w rozumieniu Dmowskiego.

Odkładając tę materię na bok, można dostrzec aspekt nacjonalizmu Dmowskiego, który moim zdaniem nie jest wystarczająco podkreślany, czyli uniwersalizm.

Właśnie ten uniwersalistyczny wątek prowadzi Dmowskiego do akceptacji imperiów, krystalizując się wokół pojęcia cywilizacji, która jest wartością samą w sobie.

Dmowski mógłby powiedzieć, że żaden naród nie jest samoistną wyspą, a każdy połączony jest z kontynentem cywilizacji.

Na początku myśli nowoczesnego Polaka Dmowski zauważa, że naród polski wiele czerpał od narodów, które wyprzedziły go w rozwoju cywilizacyjnym, a dał od siebie ludzkości bardzo mało i dochodzi do wniosku, że winniśmy pracować w taki sposób, ażeby wynieść nasz naród na wyżyny cywilizacji i wszechstronnej jej twórczości, tak żeby od nas brano przykład.

Zatem nacjonalizm Dmowskiego nie jest ukierunkowany na inzolacjonizm i zamknięcie się w swoich własnych granicach, ale raczej na ekspansję kulturalną, na pracę na rzecz rozwoju cywilizacji poprzez konkurencję z innymi narodami, zgodnie z rozpoznaniem, że ten, który się nie rozwija, ginie.

Dmowski, ekspresji z Werbic, wypowiada się na ten temat w serii artykułów o wdzięcznej nazwie Nacjonalizm i Faszyzm z 1926 roku, w których wychodząc z założenia kryzysu cywilizacji dochodzi do wniosku, iż jeden naród cywilizacji nie uratuje, a jej kryzys nakłada obowiązki wykraczające poza granice ojczyzny.

Zdaniem Dmowskiego nacjonalizm, kiedy był w defensywie, zamykał swój program w jednej ojczyźnie, a w czasie ofensywy musi, czerpiąc z dziedzictwa cywilizacji rzymskiej, przejąć się duchem jej uniwersalizmu.

Rekapitulując i zarazem konstatując końcowo, porównanie myśli Skratona i Dmowskiego pozwala lepiej zarysować uniwersalistyczną naturę nacjonalizmu Dmowskiego.

Dmowski i Skraton zgadzają się ze sobą, pomimo fundamentalnej różnicy perspektywy obserwacji, co do charakteru ówczesnego społeczeństwa angielskiego.

Dmowskiemu zaś imperium imponuje, a sympatia, którą do niego żywi, jest wyrazem uniwersalnego aspektu jego myśli, uporządkowującego narody w ramach cywilizacji, wartości samej w sobie, której życie lub śmierć warunkują życie i śmierć jej narodów, w tym narodu polskiego.

Wizja Skratona jest wizją lokalizmu, wizja Dmowskiego wizją internacjonalistycznej walki nacjonalistów o duszę cywilizacji zachodniej, jej pierwiastek animujący.

Gdy podmiana demograficzna, anomia społeczna czy aberracje społeczno-kulturowe piętrzą się nad staruszką Europą, wizja Dmowskiego wydaje się bardziej kusząca.