Krystyna Rypniewska, Muzeum w Koszalinie

Krystyna Rypniewska, kustosz Muzeum w Koszalinie i koordynator do spraw projektu badawczego Witraże na Pomorzu Zachodnim. Cieszę się bardzo, bo to kolejne wydarzenie w ramach popularyzacji sztuki witrażowej, które nasze muzeum przygotowało i to spotkanie z witrażami odbędzie się jutro. Kolejne dlatego, że w ciągu wielu lat trwania projektu takich wydarzeń popularyzujących sztukę witrażu, przybliżających ją, odbyło się wiele. Cieszy nas to spotkanie jutrzejsze z tego powodu, że będziemy mieli okazję poznać i wysłuchać uwag, spostrzeżeń badaczy witraży. I jednym z nich, zwłaszcza cieszy mnie obecność pani doktor Anette Janssen-Winkel z Münchengladbach, z nadrenii północnej Westfalii, z tego powodu, że prowadzi ona od wielu, wielu lat badania nad witrażami na tamtym obszarze, ale też z tego powodu, że nasze muzeum miało kontakt z tym ośrodkiem badawczym,

I z całą pewnością można powiedzieć, że był to impuls dla podjęcia i realizacji naszego projektu na Pomorzu Zachodnim. Miałam okazję odbyć w tym ośrodku badawczym wówczas praktykę i poznać osiągnięcia tamtejszych badaczy, ogrom pracy, którą tam wykonano i wielką, niesamowitą troskę o zachowanie tego kruchego, szklanego dziedzictwa. Drugi wykład wygłosi dr Marcin Czeski z Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu, który prowadzi tamtejszą pracownię konserwacji i restauracji witraży i z którym jednocześnie współpracuje od 2020 roku. Prowadzimy ten projekt wspólnie Muzeum w Koszalinie i Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu. Prowadzi, kieruje badaniami w zakresie szeroko pojętego więcia konserwacji, a więc zajmujemy się w trakcie naszych badań, zajmuje się badaniem technologii i materiału kompozycji witrażowych.

Także będzie to doskonała okazja, aby... poznać badaczy, ale też i wysłuchać ich spostrzeżeń na temat sztuki witrażowej. Myślę, że to zainteresuje część z Państwa i w każdym razie zapraszam serdecznie na to spotkanie, bo myślę, że zobaczymy przede wszystkim sporo witraży, które nas otaczają, bo to są przykłady z Pomorza Zachodniego, ale przede wszystkim z okolic Koszalina. Więc gdzieś tam znamy te miejscowości, znamy obiekty, ale czy przyglądamy się witrażom? Na to chcemy zwrócić uwagę, bo one są gdzieś obecne, my je widzimy. Myślę, że bardzo często, zwłaszcza w przypadku obiektów sakralnych, my je czujemy.

Zwłaszcza kiedy pada to światło na przykład, prawda? I w tej świątyni robi się taki niemal magiczny klimat, bo one są piękne, kolorowe i stwarzają taką właśnie atmosferę. Tak, zwłaszcza w budowlach sakralnych, a tutaj mamy na Pomorzu większą liczbę tych obiektów z witrażami. Witraż w budowli sakralnej pełni szczególną funkcję, bo to nie tylko dzieło sztuki, ale przede wszystkim łączy sferę rzeczywistości z pojęciem sakrum. To o czym Pani mówi, to ten element światła jest niezwykle istotny, stwarza nastrój magiczny, mistyczny. Dlatego też tytuł tego naszego spotkania Magia Witraży. bo takim pojęciem chyba możemy się posługiwać.

Kompozycje szklane są dziełem z jednej strony zleceniodawców, fundatorów, artystów i rzemieślników. Przy planowaniu programu ikonograficznego tutaj udział ma przede wszystkim zleceniodawca, który określa jakie wyobrażenia, jakie przedstawienia będą zamontowane, będą zrealizowane. Jeśli chodzi o witraże historyczne, to przeważnie zauważamy taką prawidłowość, że w prezbiterium, czyli w tym miejscu najważniejszym świątyni, Witraże są bardzo dekoracyjne, często figuralne. Program ikonograficzny jest w różny sposób realizowany. Są to sceny biblijne, są nawiązaniem do wyposażenia kościoła, bo też w prezbiterium znajduje się zawsze ołtarz główny i on również ma istotne znaczenie.

Czasem jest to program ikonograficzny, dla całego wnętrza, gdzie przewiduje się to w przypadku witraży współczesnych, obserwujemy na naszym terenie, gdzie te przedstawienia świętych czy scen biblijnych również są w nawie kościoła. Cóż można powiedzieć, że na program ikonograficzny ten rodzaj przedstawień Wpływ decydujący ma z pewnością zleceniodawca, ale też uczestniczy w tym artysta i fundator. Tak na przykład w przypadku katedry koszalińskiej można zauważyć taką relację, która jest wyrażona w zachowanych archiwaliach. To rzeczywiście nie bardzo obszerny zespół akt, który się zachował. Rzadko tego typu źródła zachowują się, które dotyczą witraża w naszym przypadku katedry.

Zachowało się 200 stron dokumentów źródłowych, maszynopisów, rękopisów, kart pocztowych, korespondencji, szkiców, ustaleń, między innymi z fundatorami. I to jest bardzo bogaty materiał, który ilustruje w przypadku katedry, jak ta relacja pomiędzy zleceniodawcą a... prowadzącym artystą się odbywała, jak konsultowano każdy krok. Przedstawienia były zaprogramowane już przez zleceniodawcę, ale jednak w szczegółach te ustalenia na bieżąco się odbywały. Na przykład jednym z takich próśb zleceniodawcy było w zamian za ufundowanie, za sfinansowanie dwóch okien, dwóch przedstawień, które mamy w prezbiterium katedry wizerunku Lutra i Melanchtona po przeciwnej stronie, co poświadczają inskrypcje zachowane na tych oknach, poproszono o umieszczenie w zamian za to sfinansowanie, czyli to były ogromne koszty, przecież zawsze witraże są kosztownym przedsięwzięciem.

poproszono o umieszczenie herbu Koszalina i on widnieje, nie wiem czy my to dostrzegamy. Może teraz właśnie dostrzeżemy. Czy my to dostrzegamy i umieszczenie, była prośba o umieszczenie herbu Koszalina, ówczesnego herbu Koszalina, który znajduje się na jednym z okien w nawie bocznej. Witraż w oknie jest ostatecznie efektem współpracy wielu środowisk osób. Ja teraz Panią zapytam tak przekornie o Pani ulubiony witraż albo taki, gdzie podczas właśnie tych podróży i oglądania poszczególnych miejsc największe zaskoczenie na przykład i jest takie miejsce, które no naprawdę każdemu by Pani poleciła, żeby wybrać i zobaczyć ten witraż? Jest to bardzo trudne pytanie dla mnie, choć mogę powiedzieć, że niedawno skończyła się kolejna edycja naszych prac w terenie i tym razem pracowaliśmy na obszarze powiatu sławieńskiego i takim wrażeniem, które na mnie wywarły dwie kompozycje, to z pewnością w kościele w Darówku, dlatego że nie wiedziałam o tym, że tam są realizacje polskiego wybitnego artysty,

Wiktora Ostrzałka. Wiedziałam o tym, że one są w Katedrze Kołobrzeskiej i je oglądałam wielokrotnie. Natomiast bardzo piękne kompozycje. Możemy zobaczyć, jeśli idzie o to witrażownictwo współczesne, właśnie w Darłówku. Bardzo gorąco polecam odwiedzić kościół. To jest współczesna budowla i współczesne witraże, ale kompozycje urzekające. Natomiast często na mnie wrażenie robią nie tylko kompozycje w sensie malarstwa monumentalnego, kompozycji malarskich, przedstawień, ale sygnatury, które się nam udaje znaleźć. Zawsze jest to bardzo taki moment ekscytujący, jeśli gdzieś na szkle, na dolnej krawędzi, bo to przeważnie tam było umieszczane, Znajdziemy sygnaturę artysty, który to wykonał, czy pracowni witrażowniczej.

I to jest bardzo dla mnie zawsze taki emocjonujący moment i dla mnie takie wrażenie zawsze największe wywiera, jeśli uda się na taką sygnaturę natrafić, bo w ten sposób możemy określić twórcę. No i też związać z tym datowanie danej pracy. Także inskrypcje z jednej strony, bo one opowiadają o okolicznościach fundacji. To też jest bardzo ważny aspekt. W ogóle dzieło sztuki witrażowej podlega badaniom w wielu obszarach. Wielu, bo to są badania archiwalne, jak wspomniałam, które nam odsłaniają tajemnice. w przypadku katedry po stu latach. Badania archiwalne, kwerendy archiwalne, które pozwalają też odkryć nieznane fakty. Na przykład dla mnie ogromnym wrażeniem i przeżyciem było zobaczyć witraże katedry kołobrzeskiej, te sprzed wojny, które we wschodniej części kościoła istniały i miałam możliwość wglądu w negatywy tych witraży.

One przepadły w wyniku działań wojennych, ale to niezwykłe, żeby zobaczyć jak te witraże Były wzmianki w literaturze oczywiście, że one tam były i kto je wykonał. Niemniej zobaczyć te witraże, mimo że nie barwne, bo to negatywy przedwojenne, szklane, czarno-białe, jednak sama kompozycja jest wyraźnie czytelna. Więc tych takich wrażeń mocnych, odczuć moich jest bardzo wiele. To na koniec jeszcze najstarsze zachowane witraże tutaj na Pomorzu, które udało Wam się już odkryć, takie, które przetrwały też całą zawieruchę wojenną, bo gdzieś na przykład są w jakimś małym kościółku i tam nie zostały zniszczone. Warto wiedzieć, uświadomić sobie, że Pomorze Zachodnie jest bogate w zasób witrażowy.

Tutaj mamy na tym naszym obszarze witraże z końca XIX wieku, mamy też witraże z początku i witraże współczesne, bo nasz projekt obejmuje te zasoby sprzed wojny i po wojnie. Ale co ważniejsze, nasz region Pomorze Zachodnie wyróżnia się w skali kraju, z zachowanymi witrażykami tak zwanymi gabinetowymi. To są maleńkie kompozycje o kształcie okrągłym, o kształcie rąba, o kształcie prostokątnym, które istnieją w kościołach in situ do dziś i zachowały się w dużej liczbie. To jest ewenement w skali kraju, więc to zagłębie... tej specyficznej dziedziny sztuki witrażowej, czyli te witrażyki gabinetowe, są zachwycające i to są obiekty niezwykle wartościowe, bo pochodzą, to są późno-renesansowe kompozycje z końca XVI i początku XVII wieku, więc to naprawdę jest niezwykłe, że zachowały się pomimo ogromnych zniszczeń, pomimo wojny trzydziestoletniej i kolejnych zniszczeń, co prawda ta liczba byłaby

była dużo większa przed wojną. Badacz witraży gabinetowych, niemiecki artysta, przeprowadził badania w latach 30. na zlecenie ówczesnego Landesmuseum w Szczecinie. Otrzymał zlecenie inwentaryzacji tych witraży renesansowych i powstał katalog, inwentarz, który zresztą udało się w naszych badaniach archiwalnych przywołać, odkryć i jest to zagłębie wiedzy dla nas. W tej chwili nad badaniami tej grupy witraży, który zinwentaryzował w latach 30-tych blisko 800 takich witrażyków. ale na obszarze Pomorza Tylnego, czyli naszego obecnego Pomorza Zachodniego, jak również Pomorza Przedniego. Więc to jest ogromna liczba, 800.

Z tego tutaj na obszarze Pomorza Tylnego zachowało się blisko 100, a więc nadal jest to dosyć duża liczba i co ciekawe, większa część tuż w okolicach Koszalina. Zapraszam Państwa bardzo gorąco do bliższego przyjrzenia się, do wysłuchania informacji o witrażach i tych historycznych i współczesnych, o witrażach sakralnych i znajdujących się w obiektach użyteczności publicznej, bo te również podlegają naszym badaniom. Zapraszam do wysłuchania refleksji badaczy na temat swojej pracy i uwag w zakresie witrażownictwa. Zapraszam na to spotkanie ze sztuką witrażową, która jest ciągle chyba jeszcze mało znana i nieco niedoceniana. Mamy czym się chwalić, mamy piękne kompozycje witrażowe, mamy piękne obiekty sakralne i użyteczności publiczne, gdzie te witraże się znajdują.